Artemidin hram u Efesu: svetilište koje je postalo svetsko čudo

Artemision je ležao na ravnici između brda i nekadašnje obale. Arheološka istraživanja pokazuju više ranih građevinskih faza. Jedna mala kultna građevina datuje se približno u razdoblje od 660. do 640. godine pre nove ere, a sledeća u vreme oko 640. do 620. godine.

Vlažno i poplavno zemljište otežavalo je gradnju, ali je mesto ostajalo sveto. Naslage koje je donosila voda povremeno su prekrivale ranije konstrukcije, pa su nove faze podizane iznad njih. U temeljima su pronađeni dragoceni zavetni predmeti i rani novčići od elektruma, prirodne legure zlata i srebra.

Sredinom 6. veka pre nove ere započeta je gradnja ogromnog hrama sa dvostrukim redom jonskih stubova. Lidijski kralj Krez bio je njegov najvažniji poznati dobrotvor, a natpisi sa njegovim imenom sačuvani su na delovima stubova. Tradicija projekat vezuje za arhitekte Hersifrona i Metagena.

Građevina se često opisuje kao prvi veliki grčki hram podignut gotovo u celini od mermera. Dimenzije u savremenim rekonstrukcijama nisu sasvim jednake, ali približno 115 metara dužine i 46 metara širine dobro pokazuju razmeru. Dekorisani donji delovi pojedinih stubova pretvarali su konstrukciju u kameni prikaz bogatstva i veštine.

Hram je izgoreo 356. godine pre nove ere. Antička tradicija za požar okrivljuje Herostrata, čoveka koji je navodno želeo slavu po svaku cenu. Priča kaže da su vlasti pokušale da zabrane pominjanje njegovog imena, ali upravo je zbog toga postao simbol razorne želje za poznatošću.

Istorijski izvor potvrđuje da je priča bila poznata antičkim piscima, ali ne daje savremeni policijski zapis događaja. Ni popularna tvrdnja da je hram goreo iste noći kada je rođen Aleksandar Veliki ne objašnjava požar. Ona pripada književnoj tradiciji koja je dva velika imena povezala upečatljivom pričom.

1. Datum: požar se tradicionalno smešta u 356. godinu pre nove ere.
2. Ime: Herostrat je poznat iz kasnijih antičkih zapisa, ne iz sačuvanog sudskog dosijea.
3. Motiv: želja za večnom slavom ključni je deo priče, ali je teško nezavisno proverljiva.
4. Posledica: posle razaranja nastaje novi hram koji će postati čuven kao svetsko čudo.

Obnova je trajala decenijama, a novi dipteros završen je u kasnom 4. veku pre nove ere. Upravo je ova faza postala jedno od sedam svetskih čuda. Antički pisac Plinije Stariji navodi 127 stubova i izuzetne dimenzije, ali prenošenje njegovih mera u savremene jedinice nije bez teškoća.

Zato brojeve treba čitati kao pokazatelj monumentalnosti, ne kao savršen arhitektonski nacrt. Današnji arheolozi usklađuju pisane izvore sa temeljima, sačuvanim fragmentima i poređenjem sa drugim jonskim hramovima.

Originalne ilustracije povezuju arheološke slojeve, gradnju mermernog hrama, kult efeske Artemide i današnji lokalitet. One objašnjavaju faze priče, ali nisu zamena za arheološki nacrt.

Efeska Artemida razlikuje se od poznate grčke lovkinje sa lukom. Njene kultne predstave prikazuju uspravnu figuru, bogato ukrašenu odeću i niz ovalnih oblika na grudima. Kult je u sebi spojio grčke i starije anatolske elemente povezane sa zaštitom grada, obiljem i plodnošću.

Ovalni ukrasi dugo su tumačeni kao mnogobrojne dojke, ali to nije jedino objašnjenje. Predlagani su jaja, plodovi, nakit, ćilibarske kapljice ili delovi žrtvenih životinja. Pošto nema opšteprihvaćenog odgovora, najpreciznije je nazvati ih kultnim ornamentima čije značenje ostaje predmet rasprave.

Gotski napad na oblast Efesa u 3. veku nove ere često se navodi kao trenutak razaranja hrama. Ipak, kraj Artemisiona bio je proces: grad se menjao, luka se zasipala nanosima, stanovništvo i verski život preobražavali su se, a hrišćanstvo je dobijalo dominantan položaj.

Kamen je tokom vremena odnošen i ponovo korišćen. Zbog toga dramatične priče o jednom konačnom rušenju treba čitati oprezno. Nestanak monumentalne celine rezultat je više vekova oštećenja, napuštanja, promene religije i korišćenja ruševina kao izvora materijala.

Britanski arhitekta Džon Tertl Vud počeo je istraživanja u Efesu 1863. godine u ime Britanskog muzeja. Posle godina praćenja natpisa, antičkih puteva i vodova stigao je do položaja Artemisiona 1869. godine. Iskopavanja su nastavljena do 1874, a kasniji austrijski i britanski timovi dodatno su razjasnili slojeve svetilišta.

Danas posetilac vidi temelje, rasute fragmente i jedan sastavljen stub. Skromni ostaci lako razočaraju onoga ko očekuje čitav hram, ali upravo slojevi ispod površine čuvaju najvažnije podatke. Savremena arhitektonska i geoarheološka istraživanja i dalje ispituju odnos svetilišta, vode, obale i grada.