Srpsko srodstvo
Ko je kome šta u velikoj porodičnoj mapi
U srpskom jeziku jedna reč često otkriva čitav put između dvoje ljudi. Ovaj vodič razdvaja krvnu, tazbinsku i duhovnu rodbinu, uz jasne primere i stare nazive.
Jedan naziv odmah pokazuje put između dvoje ljudi
Kada kažemo ujak, ne saznajemo samo da je neko rođak. Saznajemo da je on majčin brat. Kada kažemo dever, znamo da ga žena povezuje sa porodicom svog muža. Srpska srodnička terminologija je opisna: mnogi nazivi u sebi već nose pravac veze.
Krvna linija može biti prava ili pobočna
Prava linija povezuje pretke i potomke: roditelje, decu, dede, babe, unuke i dalje generacije. Pobočna linija povezuje ljude koji imaju zajedničkog pretka, ali ne potiču jedno od drugog: braću, sestre, stričeve, ujake, tetke i njihove potomke.
Koleno označava stepen udaljenosti u srodstvu. U svakodnevnom govoru način brojanja nije uvek isti, pa je sigurnije opisati vezu nego se osloniti samo na broj kolena.
Stric, ujak i tetka odmah otkrivaju granu porodice
Stric
Očev brat. Njegova supruga je strina.
Ujak
Majčin brat. Njegova supruga je ujna.
Tetka
Očeva ili majčina sestra. Njen suprug je teča ili tetak, zavisno od kraja i porodične navike.
Sinovac i sinovica
Bratov sin i bratova ćerka u odnosu na njegovog brata ili sestru.
Sestrić i sestričina
Sestrin sin i sestrina ćerka u odnosu na njenog brata ili sestru.
Rođak i rođaka
Praktični opšti nazivi kada tačan stepen ili grana nisu važni ili nisu poznati.
Tazbinski naziv zavisi od toga ko govori
Tazbina nastaje preko supružnika. Zato jedan isti čovek nije svima dever ili šurak. Naziv se menja prema osobi iz čijeg ugla posmatramo vezu.
Porodica njenog muža
- Svekar i svekrva
- mužev otac i majka
- Dever
- mužev brat
- Zaova
- muževa sestra
Porodica njegove žene
- Tast i tašta
- ženin otac i majka
- Šurak
- ženin brat
- Svastika
- ženina sestra
| Naziv | Veza | Najlakše pamćenje |
|---|---|---|
| Jetrve | žene dvojice braće, jedna drugoj | Dve žene udate za braću. |
| Pašenozi | muževi dveju sestara, jedan drugom | Dva muškarca oženjena sestrama. |
| Zet | ćerkin ili sestrin muž, prema porodičnom uglu | Muškarac koji je brakom ušao u porodicu. |
| Snaha ili snaja | sinova ili bratova supruga, prema govornoj navici | Žena koja je brakom ušla u porodicu. |
| Prijatelj i prija | roditelji bračnih partnera međusobno | Roditelji mladenaca jedni drugima. |
Upotreba nije potpuno jednaka u svim krajevima. Pored oblika pašenog čuju se badžanak i drugi regionalni nazivi, dok porodice često biraju izraz na koji su navikle.
Kumstvo pripada posebnoj porodičnoj blizini
Kum ili kuma
Kum učestvuje u krštenju i u crkvenom i običajnom smislu dobija posebno mesto u životu kumčeta i porodice.
Svedok i blizak čovek kuće
Na venčanju kum ima propisanu ulogu svedoka, a u porodičnoj tradiciji veza često traje i između narednih generacija.
Pobratim i posestrima
Nazivi za ljude koji su posebnu bliskost potvrdili običajem, zavetom ili ličnim izborom, bez krvne veze.
Kumče i kumovi
Kumstvo nije jednosmerno. Kum i kuma imaju kumče, a dve porodice se međusobno oslovljavaju i doživljavaju kao kumovi.
Duhovno, crkveno, zakonsko i običajno nisu iste kategorije. U svakodnevnom govoru one se često prepliću, ali se pravne posledice ne mogu zaključivati samo iz porodičnog naziva.
Stare reči nisu jedna obavezna lestvica do šesnaestog kolena
Čukundeda i čukunbaba i danas su široko razumljivi. Dalji nazivi postoje u rečnicima, usmenoj tradiciji i pojedinim krajevima, ali njihov redosled i značenje nisu svuda jednaki. Zato ih treba čitati kao jezičko nasleđe, ne kao univerzalni matični obrazac.
Ista udaljenost, muški i ženski naziv
- 04čukundedaotac pradede ili prababe
- 03pradedadeda jednog od roditelja
- 02dedaotac jednog od roditelja
- 01otacprva uzlazna generacija
- 04čukunbabamajka pradede ili prababe
- 03prababababa jednog od roditelja
- 02babamajka jednog od roditelja
- 01majkaprva uzlazna generacija
01Čukundeda i čukunbabaNajpoznatiji nazivi iza pradede i prababeopšta upotreba
Označavaju roditelje pradede ili prababe. U silaznoj liniji odgovarajući nazivi su čukununuk i čukununuka. To je generacija koju mnoge porodice još mogu da povežu sa imenima, fotografijama ili pričama.
02Navrdeda i navrbabaPrvi par iza široko poznatih nazivaregionalna upotreba
Ovaj muški i ženski par često se pojavljuje u popularnim rodoslovnim prikazima iza čukundede i čukunbabe. Ipak, nije podjednako živ u svim krajevima, pa uz naziv treba zapisati i stvarni porodični odnos.
03Kurđel i kurđelaMuški i ženski oblik iz dubljeg rodoslovnog slojaretka upotreba
Ovi oblici pripadaju starijem i regionalnom sloju srodničke terminologije. Danas ih većina govornika prepoznaje iz rodoslovnih spiskova, ne iz svakodnevnog obraćanja.
04Kurlebalo, sukurdov i drugi duboki preciPopularni nizovi nisu svuda jednakirečnički sloj
Kurlebalo, sukurdov, sudepač, parđupan, ožmikur, kurajber i slični oblici pojavljuju se u starijim zapisima i savremenim popularnim tabelama. Njihovi ženski parnjaci i tačno mesto u nizu razlikuju se među izvorima. Zato ih ne treba automatski pretvarati u jedan obavezni redosled.
05Bela pčela i beli oraoSlika dugog trajanja porodiceobičajni izrazi
Ovi izrazi vezuju se za veoma daleko potomstvo i retku sreću da se za života susretne mnogo generacija. Njihovo precizno mesto u nizu različito se objašnjava, pa je važnija poruka o trajanju porodice od jednog broja.
06Kako zapisati daleko srodstvo bez zabuneIme i put veze važniji su od neproverenog nazivapraktično pravilo
Uz ime zapišite godinu, mesto i vezu prema najbližem poznatom pretku. Na primer: „Milica, majka prababe Ane”. Takav zapis ostaje razumljiv i kada porodica ne koristi poseban naziv za tu generaciju.
Počnite od osobe koja govori, pa pratite vezu korak po korak
Odredite ugao: ko izgovara naziv i prema kome?
Pronađite put: vodi li veza preko rođenja, braka ili kumstva?
Proverite stranu: majčina, očeva, muževa ili ženina porodica?
Uvažite kraj: porodična i regionalna navika može promeniti naziv.
Porodične reči čuvaju odnose, ne samo rodoslov
Tačan naziv može biti praktičan, nežan, svečan ili duhovit. Ipak, njegova najveća vrednost je u tome što pamti sa koje strane neko dolazi i kakvo mesto ima u porodičnoj priči. Kada naziv nije siguran, jedno kratko objašnjenje vredi više od samouverenog, ali pogrešnog kolena.
Koji naziv vas je nekada zbunjivao?
Napišite kako se u vašem kraju kaže za pašenoga, snaju, teču ili dalekog pretka. Regionalne razlike su deo bogatstva jezika.
Nacrtajte četiri generacije
Uz svako ime dodajte odnos prema vama. Tako porodično stablo odmah postaje živa mapa, a ne samo niz datuma.
Dodaj komentar