Praistorija Srbije, sedmi deo: bronzano doba, Vatin i Žuto brdo

Posle Vinče, oko 4500. godine pre nove ere, na prostoru Srbije smenjuje se više kultura koje arheolozi razlikuju po posuđu i načinu sahranjivanja. Bakar se i dalje topi, ali je retko kad tvrd koliko bi trebalo. Prava promena dolazi krajem trećeg milenijuma pre nove ere, kada majstori počinju redovno da mešaju bakar sa kalajem.

Taj postupak je imao jednu nezgodnu stranu. Bakra na Balkanu ima dosta, u planinama istočne Srbije čak i u izobilju. Kalaja gotovo da nema. Svaka bronzana sekira zato je u sebi nosila i trgovinu: neko je kalaj morao da donese, a neko da ga plati žitom, stokom, kožama ili tkaninom. Ko je kontrolisao puteve i razmenu, mogao je da stekne bogatstvo i ugled. U grobovima iz tog vremena prvi put se jasno vide razlike između bogatijih i siromašnijih.

Najbolji primer za to je groblje kod Mokrina, sela u severnom Banatu nedaleko od Kikinde. Arheolozi su tu šezdesetih godina prošlog veka iskopali 312 grobova, a procenjuje se da ih je još pedesetak do sto ostalo neistraženo. Prema radiokarbonskim datovanjima, groblje je korišćeno otprilike od 2070. do 1820. godine pre nove ere, oko dvesta pedeset godina, dakle desetak generacija.

Mrtvi su položeni zgrčeni, na boku, a muškarci i žene uglavnom na suprotne strane, što govori o strogo poštovanom običaju. U mnogim grobovima nađene su posude, a u nekim i nakit od bronze, kosti i školjki, perle, privesci i ukrasi za kosu. Neki grobovi su bogati, neki gotovo prazni. Takva razlika ne mora da govori o carevima i robovima, ali pokazuje da članovi iste zajednice nisu imali isti položaj.

Jedan grob iz Mokrina posebno je zanimljiv. U grobu 180 sahranjena je žena stara četrdeset do pedeset godina, a uz nju je bio niz od oko devedeset valjkastih perli napravljenih od kostiju jelena, ovaca i koza. Na istom nizu nalazio se i privezak od ljudskog rebra, probušen na jednom kraju. Antropološkinja Sofija Stefanović, koja ga je 2006. godine objavila, ističe da je nakit od ljudskih kostiju u evropskoj praistoriji redak, a u mnogim kulturama i zabranjen. Niz nije bio položen kao ogrlica, pa autorka pretpostavlja da je nošen kao pojas ili služio u nekom obredu, i da je ta žena u zajednici imala poseban položaj.

Mokrin je pre nekoliko godina postao poznat i zbog drevne DNK. Tim istraživača je 2021. godine objavio analizu genoma dvadeset četiri osobe sahranjene na ovom groblju. Petnaestoro od njih bilo je u nekom srodstvu: roditelji i deca, braća i sestre, rođaci. Istraživači su našli tragove da su žene češće dolazile iz drugih zajednica, ali ne i znake strogog pravila po kome žena uvek odlazi u muževljevu porodicu. Najzanimljiviji je zaključak o ugledu: žene su, sudeći po prilozima, mogle da naslede visok položaj, ali ga nisu prenosile na sve svoje sinove. Sin je ugled mogao da stekne za života, ali ga nije samim rođenjem i dobijao.

Iz praistorije retko saznajemo nešto o porodici. Groblje u Mokrinu pokazuje zajednicu u kojoj se znalo ko je kome rod, ko je došao sa strane i ko je ostavio bogat grob.

Selo Vatin leži kod Vršca, u južnom Banatu. Nalazi otkriveni tu početkom dvadesetog veka dali su ime vatinskoj kulturi, koja je otprilike od 2000. do 1500. godine pre nove ere zahvatala celu Vojvodinu i susedne krajeve. Njeni ljudi su bili zemljoradnici i stočari, a njihovo posuđe se lako prepoznaje: tamne, uglačane posude sa visokim drškama, često ukrašene urezanim i belom masom ispunjenim šarama.

Najbolje istraženo naselje ove kulture je Feudvar kod Mošorina, na ivici Titelskog brega iznad ušća Tise u Dunav. Središnji deo naselja bio je utvrđen tel površine oko dva hektara. Oko njega se pružalo otvoreno naselje do šest hektara. Procene govore o oko hiljadu stanovnika. Naselje je bilo opasano rovom, a nad njim se dizala ograda od gusto pobijenog kolja.

Feudvar su od 1986. do 1990. godine istraživali arheolozi iz Novog Sada i Nemačke, pod vođstvom Predraga Medovića i Bernharda Hensela. Na oko 1.900 kvadratnih metara skinuli su slojeve debele do dva i po metra, nastale od kuća koje su podizane jedna na drugoj od bronzanog do ranog gvozdenog doba. Iz svakog sloja uzimani su uzorci zemlje i ispirani, da bi se izdvojila sitna ugljenisana zrna i semenke.

Tako znamo šta se u Feudvaru sejalo i jelo. Prema botaničaru Helmutu Krolu, koji je te ostatke proučio, najvažnija žitarica bila je jednozrna pšenica, krupnik, a za njom ječam, dvozrna pšenica, pir i obična pšenica. Krupnik se sejao u jesen, kao ozima žitarica, a ostalo u rano proleće. U mlađim slojevima proso izbija na drugo mesto, ispred ječma. Mahunarke su bile važne koliko i žito: sočivo, grašak, grahorica i sastrica, a ređe bob. Uz to su gajene biljke za ulje, lanik, mak i lan, kao i šafranika za boju i mirođija kao začin. Da se lan koristio i za vlakno, potvrđuje ugljenisan snop njegovih stabljika. Stoka je, po svemu sudeći, leti i zimi pasla po okolini uz pastire.

Zašto su ljudi u to vreme utvrđivali naselja? Odgovor se ne može pročitati iz zemlje, ali se može naslutiti. Kada imate stoku, zalihe žita i bronzu, imate i nešto što drugi mogu da požele. Palisada i rov verovatno su štitili od pljačke, a držali su i stoku na okupu.

U Feudvaru je pronađena i livnica bronze. Prema istraživačima koji su je iskopali, korišćena je verovatno nekoliko stotina godina. To znači da se zanat prenosio sa generacije na generaciju, na istom mestu, uz iste peći. Bronza se livala u kalupe od kamena ili gline: majstor bi pripremio dve polovine kalupa sa urezanim oblikom sekire, srpa ili koplja, vezao ih, i u otvor sipao rastopljeni metal. Kad bi se metal ohladio, kalup se otvarao, a predmet se dorađivao turpijanjem, kovanjem i glačanjem.

U odnosu na vinčanske topionice, ovde je radilo više ruku. Vatru su rasplamsavali mehovi od kože, jači od duvanja kroz cevi, pa se moglo postići više toplote za više metala. Iz takvih radionica izlazili su srpovi kojima se žanjelo, sekire kojima se seklo drvo, bodeži i koplja, ali i igle za kopčanje odeće, narukvice i spiralni privesci kojima su se ljudi kitili.

U ovo vreme konj postaje sve češći pratilac čoveka. Na nalazištima vatinske kulture ima konjskih kostiju i delova opreme za vođenje konja. Konji tog doba bili su manji i zdepastiji od današnjih. Teret su i dalje uglavnom vukli volovi, upregnuti u kola sa punim drvenim točkovima.

Istraživači Feudvara ukazuju i na nešto što se ne vidi na prvi pogled: postojali su majstori koji su se bavili samo jednim zanatom, i postojala je verovatno i neka vrsta vladajućeg sloja. Zajednica od hiljadu ljudi, sa livnicom, zalihama i utvrđenjem, morala je imati nekoga ko odlučuje, deli i brani.

U drugoj polovini drugog milenijuma pre nove ere menja se način sahranjivanja. Umesto da se pokojnik položi u grob, telo se spaljuje na lomači, a ostaci se stavljaju u glinenu posudu, urnu, koja se zakopava. Takva groblja sa urnama nalaze se širom Panonske nizije i Podunavlja. U Sremu i Banatu vezuju se za belegišku kulturu, a uz Dunav u istočnoj Srbiji za grupu koju arheolozi zovu Žuto brdo.

Nalazište Žuto brdo leži kod ušća Tumanske reke u Dunav, kod Golupca, nedaleko od ulaza u Đerdap. Tu je otkriveno groblje sa velikim brojem urni i pratećih posuda, kao i glinene figurine. Posuđe ove grupe lako je prepoznati: tamna glina, urezane spirale, krugovi i trake, a u ureze je utiskivana bela masa, pa šara svetli na tamnoj podlozi.

Belegiš, selo u Sremu nedaleko od Stare Pazove, dalo je ime kulturi čija se groblja sa urnama prostiru po Sremu, Banatu i susednim delovima Rumunije i Mađarske. Pokojnici su spaljivani, a ostaci su stavljani u urne ili direktno u zemlju, uz skromne priloge. Na tim grobljima nalaze se i glinene ljudske figure, figure ptica i mala glinena zvona, što ukazuje na verovanja slična onima sa Žutog brda. Kada je tačno ta kultura nastala, i danas se raspravlja: ranije se smeštala u vreme od petnaestog do jedanaestog veka pre nove ere, a novija radiokarbonska datovanja nekih grobalja sa urnama pomeraju njihov početak znatno ranije.

Figurine iz ovog kruga prikazuju uglavnom žensku figuru u dugoj zvonastoj suknji, sa pojasom, ogrlicama i šarama koje verovatno predstavljaju vez ili nakit. Lice je često tek naznačeno, ponekad nalik ptičjem. Većina je pronađena u grobovima, uz urne. Zašto su stavljane uz pokojnike, ne znamo pouzdano; najčešće se tumače kao deo verovanja o putu duše posle smrti.

Najpoznatiji predmet iz ovog sveta potiče iz Dupljaje, sela kod Bele Crkve u južnom Banatu. Početkom dvadesetog veka meštanin je prilikom kopanja, verovatno na mestu starog groblja, pronašao dva mala glinena modela kolica. Narodni muzej u Beogradu otkupio je jedan primerak 1929. godine, a drugi je dospeo u Gradski muzej u Vršcu preko Feliksa Milekera, tadašnjeg vršačkog kustosa.

Kolica stoje na tri točka i vuku ih dve barske ptice, verovatno patke. U kolicima stoji mala figura u zvonastoj odeći, sa licem koje podseća na ptičje. Ceo predmet je ukrašen urezanim šarama ispunjenim belom masom, istom tehnikom kao figurine i posuđe Žutog brda. Datuje se otprilike u vreme oko 1400. godine pre nove ere.

Šta kolica predstavljaju? Tumačenja se razlikuju. Mnogi istraživači u njima vide božanstvo koje putuje nebom, povezano sa suncem i vodenim pticama, slično kasnijim grčkim pričama o bogu koji odlazi na sever u kolima koja vuku labudovi. Drugi su oprezniji i govore samo o obrednom predmetu vezanom za smrt i prelaz u drugi svet, jer su kolica verovatno nađena na groblju. Za nas je važno ono što se može videti: oko 1400. godine pre nove ere ljudi u Banatu imali su priču o putovanju u kolima koje vuku ptice, dovoljno važnu da je naprave u glini i, po svemu sudeći, polože u grob.

Bronza nije mogla bez trgovine. Kalaj se kopao daleko od Srbije, u srednjoj Evropi i još dalje, i stizao je rekama i kopnenim putevima, od jedne zajednice do druge. Istim putevima putovale su i druge retke stvari. U grobovima bronzanog doba u zapadnoj Srbiji pronađene su perle od ćilibara, smole koja potiče sa obala Baltičkog mora, više od hiljadu kilometara severno.

Novca nije bilo. Razmena se odvijala u robi: žito, stoka, kože, so, tkanine, gotovi predmeti. Bronza je i sama postala neka vrsta mere vrednosti. To objašnjava jednu pojavu koju arheolozi često nalaze: ostave, skrivene gomile bronzanih predmeta zakopane u zemlju. U njima ima novih, ali i polomljenih sekira, srpova, koplja i nakita, ponekad i komada sirovog metala. Neke su verovatno bile zalihe livaca koji su stari metal skupljali za pretapanje. Druge su možda bile prinos zemlji ili bogovima. Ako je ostava ostala u zemlji do danas, njen vlasnik se po nju verovatno nije vratio.

U kasnom bronzanom dobu takvih ostava ima mnogo, a među predmetima je sve više oružja, mačeva i kopalja. To se poklapa sa slikom koju istraživači vide šire u Evropi i na Mediteranu oko 1200. godine pre nove ere. Tada propadaju velike palate u Grčkoj, menjaju se trgovački putevi, a mnoge zajednice se sele. Uzroci se i danas raspravljaju: suše, sukobi, prekid trgovine i pokreti stanovništva navode se zajedno, jer verovatno nijedan ne objašnjava sve sam.

Na prostoru Srbije kraj bronzanog doba nije došao preko noći. Groblja sa urnama i dalje se koriste, naselja se premeštaju, a u poslednjim vekovima drugog milenijuma pojavljuju se prvi predmeti od novog metala. Gvožđe se nalazi u rudi skoro svuda, ne zavisi od dalekog kalaja i, kada se savlada njegova obrada, daje jeftinije i tvrđe alatke. Ono će u narednim vekovima potisnuti bronzu iz svakodnevnog rada.

Bronzu, međutim, ljudi nisu odbacili. Od nje su se i dalje pravili nakit, posude i ukrasi, a znanje livaca prešlo je u nove radionice. U sledećem delu ove priče pratimo zajednice gvozdenog doba, Tribale, Skordiske i Dardance, čija imena prvi put beleže grčki i rimski pisci.