Seoba naroda i Sloveni: Istorija Srbije, srednji vek, prvi deo

Seobom naroda istoričari zovu vreme od kraja četvrtog do sedmog veka, kada su se sa istoka i severa ka granicama Rimskog carstva kretali čitavi narodi. Neki su dolazili kao pljačkaši, neki kao saveznici koji traže zemlju, a neki kao osvajači. Prostor današnje Srbije ležao je na njihovom putu, jer je Dunav bio granica, a dolina Morave najlakši prolaz ka Carigradu.

Prvi veliki udarac zadali su Huni. Godine 441. zauzeli su Singidunum i Viminacijum. Prema izvorima, Singidunum su sravnili sa zemljom, a stanovnike odveli u ropstvo. Istih godina stradali su Sirmijum i Naisus. Hunska država se raspala posle Atiline smrti, 454. godine, ali mir nije došao. Singidunum su potom zauzeli Sarmati, oko 470. godine Ostrogoti, kasnije Gepidi, pa opet Ostrogoti.

Vojska ostrogotskog kralja Teodorika Velikog, koji je tada već vladao Italijom, preuzela je Sirmijum 504. godine. Šest godina kasnije, mirovnim ugovorom, Singidunum se vratio Istočnom rimskom carstvu, koje danas zovemo Vizantija. U Sirmijumu su se učvrstili Gepidi, germanski narod koji je držao veliki deo Panonije. Njihov kralj Kunimund kovao je u Sirmijumu zlatni novac, pa je grad i pod Gepidima ostao središte vlasti.

Kroz sve te promene Singidunum, Sirmijum i Naisus ostali su naseljeni, ali su bili manji nego u rimsko doba i više nisu imali posade velikih legija koje su ih nekada štitile.

Car Justinijan Prvi, koji je vladao od 527. do 565. godine, pokušao je da vrati carstvu staru snagu. Ratovao je u Italiji i Africi, a na Dunavu je obnavljao i gradio utvrđenja. Singidunum je 535. godine podignut iznova, sa novim bedemima, i ponovo postao važno vojno uporište. Vizantijski istoričar Prokopije u spisu o Justinijanovim građevinama nabraja desetine tvrđava koje su na Balkanu tada obnovljene ili podignute.

Iste, 535. godine, Justinijan je počeo da gradi grad u kraju u kome je, prema Prokopiju, rođen, kod sela Tavresijuma. Nazvao ga je Justinijana Prima, Prva Justinijana. Grad je dobio i arhiepiskopiju, čija je vlast obuhvatala veći deo središnjeg Balkana. Prokopije ga opisuje kao veliki i mnogoljudni grad, sa crkvama, kupatilima, ulicama sa tremovima, trgovima i vodovodom.

Ostaci tog grada danas se zovu Caričin grad i nalaze se kod Lebana, nedaleko od Leskovca. Grad nije dugo živeo. Napušten je oko 615. godine, u vreme avarskih i slovenskih upada, kada carstvo više nije moglo da brani ovako udaljeno mesto. Arheolozi su našli tragove koji ukazuju da su Sloveni u okolini bili prisutni i pre konačnog napuštanja. Justinijana Prima je danas na preliminarnoj listi Uneska za upis na listu svetske baštine.

Justinijanova obnova bila je poslednji veliki pokušaj da se rimski poredak na Dunavu održi. Utvrđenja su bila jaka koliko i posade u njima, a posle Justinijanove smrti carstvu su vojnici i novac sve više trebali na istoku, u ratovima sa Persijom.

Vizantijski pisci šestog veka razlikuju dve velike grupe Slovena: Sklavine i Ante. Prvi upad preko Dunava koji Prokopije pominje izveli su Anti, verovatno 518. godine. Pod Justinijanom upadi postaju česti, a slovenske grupe sve dublje ulaze u Trakiju i Iliriju, ponekad i do obala Egejskog mora.

Prokopije je oko sredine šestog veka zapisao i kako Sloveni žive. Kaže da njima ne vlada jedan čovek, nego da od davnina žive u narodnoj vladavini i da sve važne stvari rešavaju zajedno. Veruju da je jedan bog, tvorac munje, gospodar svega, i žrtvuju mu goveda. Poštuju i reke, nimfe i druga božanstva. Žive u bednim kolibama, podignutim daleko jedna od druge, i često menjaju mesto stanovanja. U boj idu pešice, sa malim štitovima i kopljima, obično bez oklopa.

Oko pola veka kasnije, oko 600. godine, nastao je vojni priručnik koji se pripisuje caru Mavrikiju, Strategikon. Pisan je za oficire koji ratuju protiv Slovena, pa je praktičan. Piše da Sloveni podižu naselja u šumama, pored močvara i jezera, gde im je teško prići, i da ta naselja imaju više izlaza za bekstvo. Gaje proso i drže mnogo stoke. Kada ih iznenade, umeju da se sakriju u reci: leže na dnu i dišu kroz dugu šuplju trsku, pa ih neiskusan posmatrač ne primeti.

Arheologija se uglavnom slaže sa ovim opisima. Rana slovenska naselja čine male kuće ukopane u zemlju, poluzemunice, sa peći od kamena i gline u uglu. Posuđe je jednostavno, oblikovano rukom, bez grnčarskog točka, često bez ukrasa. Takvo posuđe arheolozi zovu keramika praškog tipa, po nalazima iz okoline Praga, a isti oblici javljaju se od Ukrajine do Češke i Podunavlja. U srpskom Podunavlju istražena su naselja iz šestog i sedmog veka sa ovakvim nalazima, ali ranoslovenskih grobova ima malo, pa se naselja datuju uglavnom po posuđu.

Ove dve slike, iz pisanih izvora i iz zemlje, treba čitati zajedno. Prokopije i Mavrikije pišu iz ugla carstva koje sa Slovenima ratuje, a zemlja čuva samo ono što nije istrulilo. Iz oba izvora ipak se vidi isto: narod bez kraljeva i gradova, koji živi od zemlje i stoke i koji se lako seli.

Godine 567. u Panoniju su stigli Avari, narod konjanika iz evroazijskih stepa. U savezu sa Langobardima razbili su Gepide, a godinu dana kasnije Langobardi su otišli u Italiju i Avari su ostali gospodari Panonske nizije. Vizantija je u međuvremenu preuzela Sirmijum, ali ne zadugo. Avarski kagan Bajan opsedao je grad dve do tri godine i osvojio ga 582. godine. Posle toga Sirmijum se u izvorima retko pominje.

Avari su 584. godine zauzeli Singidunum. Vizantijska vojska ga je 596. godine povratila, ali je pre 614. godine grad ponovo spaljen do temelja. Sa Avarima su na jug išli i Sloveni, nekad kao njihovi podanici i ratnici, nekad samostalno. Godine 581. do 584. istoričari uzimaju kao početak velikog slovenskog naseljavanja Balkana. Ranije su Sloveni upadali i vraćali se preko Dunava, a od tada sve češće ostaju.

Na početku sedmog veka vizantijska vlast na Dunavu se raspala. Carstvo je bilo zauzeto ratom sa Persijom, a Avari i Sloveni su 626. godine, zajedno sa Persijancima, opseli i sam Carigrad. Opsada nije uspela, i od tada avarska moć slabi. Na Balkanu su, međutim, ostali Sloveni. Oko 630. godine oni trajno naseljavaju napušteni prostor oko Singidunuma.

O dolasku Srba sačuvana je jedna priča. Zapisao ju je car Konstantin Sedmi Porfirogenit sredinom desetog veka, u delu koje danas zovemo O upravljanju carstvom. Prema njemu, Srbi su živeli severno, u zemlji koju on zove Bojki, i pod vođstvom jednog kneza, čije ime ne navodi, polovina naroda je došla caru Irakliju, koji je vladao od 610. do 641. godine. Iraklije im je prvo dao zemlju kod Soluna. Posle nekog vremena Srbi su hteli da se vrate kući i već su prešli Dunav, ali su se predomislili i ponovo zatražili zemlju od cara. Tada ih je Iraklije naselio u krajevima u kojima su Srbi živeli u Konstantinovo vreme.

Istoričari se ne slažu koliko ovoj priči treba verovati. Konstantin je pisao tri veka posle događaja, a arheologija za sada ne potvrđuje Belu Srbiju na severu tamo gde je on smešta. Neki istraživači njegovu priču vide kao zapis stvarnog sećanja, a drugi kao kasnije objašnjenje porekla, nalik onome koje isti car daje za Hrvate. Izvesno je da su Sloveni u sedmom veku naselili veći deo Balkana, a iz kasnijih izvora znamo da je među njima živelo i pleme koje se zvalo Srbi.

Od Singidunuma je ostalo ime samo u knjigama. Godine 878. u pismu pape Jovana Osmog grad se prvi put pominje pod slovenskim imenom: Beograd.