Rimljani na Dunavu: Istorija Srbije, prelazni deo, od antike ka srednjem veku

Rim je na Balkan stigao sa juga, preko Makedonije, koju je pretvorio u svoju provinciju sredinom drugog veka pre nove ere. Odatle su rimske vojske ratovale sa Skordiscima, Dardancima i drugim narodima unutrašnjosti. Godine 75. pre nove ere prokonzul Makedonije Gaj Skribonije Kurion prodro je sve do Dunava. To je bio prvi put da je rimska vojska izašla na reku koja će kasnije postati granica carstva.

Osvajanje je trajalo decenijama i nije išlo pravolinijski. Rimljani su pobeđivali i gubili, a pobeđeni narodi su se dizali iznova. Početkom prvog veka nove ere prostor uz srednji tok Dunava organizovan je kao provincija Mezija. Car Domicijan ju je 86. godine podelio na Gornju i Donju Meziju. Najveći deo današnje centralne Srbije ušao je u Gornju Meziju, a Srem sa Sirmijumom pripao je provinciji Panoniji.

Granicu na Dunavu Rimljani su zvali limes. To nije bio zid, kao Hadrijanov u Britaniji, nego niz utvrđenja duž reke, povezan putem i rečnom flotom. Između velikih logora stajali su manji kasteli i stražarske kule, sa kojih se pratio promet na reci i druga obala. Za sve to bila je potrebna stalna vojska, a vojska je trebala hranu, oružje, odeću, puteve i ljude koji će je snabdevati.

Kroz unutrašnjost je vodio Vojni put, latinski Via militaris, najvažnija kopnena veza između Podunavlja i istoka carstva. Od Singidunuma je išao preko Viminacijuma i Naisa, današnjeg Niša, do Serdike, današnje Sofije, i dalje ka Bosforu. Istim pravcem i danas, otprilike, prolaze glavni put i pruga kroz dolinu Morave, jer je to najlakši prolaz kroz centralni Balkan.

Tako je počeo proces koji istoričari zovu romanizacija. Uz logore su nicala naselja trgovaca, zanatlija i porodica vojnika. Veterani koji bi odslužili dvadeset i više godina dobijali su zemlju i ostajali u kraju. Latinski je postao jezik vlasti, vojske i natpisa, a domaće stanovništvo je postepeno ulazilo u rimski način života: kupatila, vino, novac, kameni nadgrobni spomenici.

Keltsko naselje Singidunum na ušću Save u Dunav postalo je jedno od glavnih rimskih uporišta. Godine 86. tu je smeštena Četvrta Flavijeva legija, koja je u gradu ostala, uz prekide, sve do sredine petog veka. Njen logor zauzimao je deo današnje Beogradske tvrđave, Gornji grad i park Kalemegdan. Uz logor je rastao grad, koji je za vreme cara Hadrijana dobio status municipija, a 239. godine postao kolonija, najviši rang koji je rimski grad u provinciji mogao da ima. U Singidunumu je 332. godine rođen Jovijan, kasnije rimski car.

Oko devedeset kilometara nizvodno, kod današnjeg Starog Kostolca, nalazio se Viminacijum. Tu je 52. godine stigla Sedma Klaudijeva legija i ostala kao stalna posada. Grad pored logora dobio je status municipija 117. godine, pod Hadrijanom, a 239. godine, pod carem Gordijanom Trećim, postao je kolonija i dobio pravo da kuje novac. Viminacijum je bio glavni grad provincije Gornje Mezije.

U vreme najvećeg procvata Viminacijum je, prema procenama, mogao imati oko četrdeset hiljada stanovnika, što ga svrstava među najveće gradove na Balkanu tog vremena. Imao je amfiteatar za oko dvanaest hiljada gledalaca, jedan od najvećih u ovom delu carstva. Arheološko nalazište danas zahvata oko 450 hektara. Do 2018. godine istraženo je svega tri do četiri odsto te površine, pa Viminacijum i dalje krije više nego što je pokazao.

Oba grada su stradala 441. godine, kada su ih razorili Huni pod Atilom. Prema izvorima, stanovnici Singidunuma su odvedeni i prodati u ropstvo. Viminacijum je kasnije delimično obnovljen pod carem Justinijanom, ali je u šestom veku napušten. Singidunum je konačno razoren u avarskim napadima početkom sedmog veka.

U Đerdapu se Dunav probija između strmih stena i duž obale nema mesta za put. Rimskoj vojsci je put bio neophodan za kretanje trupa, a verovatno i za vuču brodova uzvodno kroz brzake. Zato su ga izgradili tako što su ga usekli u stenu. Na mestima gde je litica bila potpuno okomita, vojnici su u stenu klesali ispust, a ispod njega bušili četvrtaste otvore u koje su ubacivali drvene grede. Na gredama, iznad same vode, ležala je drvena staza, pa je put bio širi nego što je stena dopuštala.

Završetak tog posla obeležen je natpisom uklesanim u stenu, koji danas zovemo Trajanova tabla. Tabla je široka četiri metra i visoka metar i sedamdeset pet. Natpis kaže da je car Nerva Trajan, prokopavanjem planinskih stena i postavljanjem greda, napravio ovaj put. Datuje se u 100. godinu nove ere.

Kada je krajem šezdesetih godina građena hidroelektrana Đerdap, Dunav je trebalo da se podigne za tridesetak metara i da potopi i put i tablu. Od septembra 1967. do 1969. godine blok stene sa tablom, težak oko 350 tona, isečen je u jednom komadu i podignut dvadeset dva metra više. Tamo se nalazi i danas, iznad nove površine reke. Od 1979. godine Trajanova tabla je zaštićena kao spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Put je bio deo pripreme za rat. Trajan je dva puta ratovao sa Dačanima, narodom sa druge strane Dunava, na prostoru današnje Rumunije. Za drugi rat dao je da se izgradi most preko Dunava, nizvodno od Đerdapa, između današnjeg Kladova i rumunskog grada Drobeta-Turnu Severin. Projektovao ga je arhitekta Apolodor iz Damaska, a izgrađen je za samo dve godine, od 103. do 105. godine.

Most je bio dug oko 1.135 metara, širok petnaest metara, a nad vodom se dizao devetnaest metara. Na dvadeset zidanih stubova ležali su drveni lukovi. Smatra se da više od hiljadu godina posle njega nije izgrađen lučni most te dužine. Rat sa Dačanima završen je rimskom pobedom 106. godine i Dakija je postala provincija. Drveni deo mosta kasnije je uklonjen, prema antičkom istoričaru Kasiju Dionu po naređenju Trajanovog naslednika Hadrijana, da bi se varvarima otežao prelaz. Ostaci stubova pojavili su se 1858. godine, kada je vodostaj bio nizak, a 1982. godine pod vodom je bilo vidljivo još dvanaest stubova.

U trećem veku carstvo je bilo u krizi. Upadi sa severa i istoka, građanski ratovi i brza smena careva tražili su vladare koji su odrasli u vojsci. Mnogi od njih poticali su sa prostora današnje Srbije. Iz Sirmijuma ili njegove okoline, prema antičkim izvorima, bili su carevi Decije, Klaudije Drugi, Kvintil, Aurelijan, Prob, Maksimijan, Konstancije Drugi i Gracijan. Konstantin Veliki rođen je u Naisu, današnjem Nišu.

Car Dioklecijan je 293. godine podelio vlast na četvoricu vladara, dva starija i dva mlađa, od kojih je svaki imao svoje sedište. Taj sistem se zove tetrarhija. Sirmijum je postao jedna od četiri prestonice, uz Trir, Milano i Nikomediju, i sedište cara Galerija. Grad je dobio carsku palatu, kovnicu novca i hipodrom za trke kočija, ogromnu građevinu dugu oko 450 i široku oko 150 metara. U Sirmijumu je 379. godine za cara proglašen Teodosije Prvi. Između 347. i 358. godine u gradu su održana četiri crkvena sabora, na kojima se raspravljalo o učenju Arija.

Koliko je Sirmijum imao stanovnika, nije pouzdano utvrđeno. Starije procene govore o sto hiljada, a novije, zasnovane na arheološkim nalazima, o znatno manjem broju. Grad je pao 582. godine, kada su ga posle duge opsade osvojili i razorili Avari. Danas se njegovi ostaci nalaze ispod Sremske Mitrovice, a deo palate je istražen i otvoren za posetioce.

Galerije, onaj isti car koji je sedeo u Sirmijumu, posle pobede nad Persijancima počeo je 298. godine da gradi palatu u kraju u kome je rođen, kod današnjeg Zaječara. Nazvao ju je po svojoj majci Romuli: Feliks Romulijana. Iza zidina sa kulama nalazili su se palate i hramovi, a podovi su bili ukrašeni mozaicima, među kojima se ističu prikazi Dionisa i Meduze. Na obližnjem brdu Magura sahranjeni su i obožavani Romula i sam Galerije.

Dugo se nije znalo čija je to palata. Zagonetka je rešena 1984. godine, kada je pronađen deo luka sa natpisom FELIX ROMULIANA. Lokalitet, poznat i kao Gamzigrad, upisan je 2007. godine na UNESCO listu svetske baštine.

Konstantin Veliki je u predgrađu svog rodnog Naisa podigao rezidenciju koju danas zovemo Medijana. Glavna vila sa dvorištem okruženim tremom zahvatala je oko šest hiljada kvadratnih metara, a pod trema, oko 450 kvadratnih metara, bio je prekriven mozaikom. Ceo kompleks, sa kupatilima, žitnicom i vodotornjem, prostirao se na više od četrdeset hektara. Napušten je posle hunskog razaranja Naisa sredinom petog veka.

Konstantin je ostavio dubok trag u istoriji. Zajedno sa savladarom Licinijem 313. godine doneo je Milanski edikt, kojim je hrišćanima priznata sloboda veroispovesti, a 330. godine je novu prestonicu na Bosforu posvetio pod imenom Konstantinopolj, kod nas poznat kao Carigrad.

U petom i šestom veku pritisak na dunavsku granicu postaje sve jači. Posle Huna dolaze Goti, Avari i, uz njih, Sloveni. Gradovi se smanjuju, obnavljaju i ponovo stradaju. Sa padom Sirmijuma 582. godine i Singidunuma početkom sedmog veka završava se vreme rimskih gradova na Dunavu.