Stefan Nemanja: Istorija Srbije, srednji vek, treći deo

Nemanja je rođen oko 1113. godine u Ribnici, na mestu današnje Podgorice. Njegov otac Zavida, knez iz vladarske porodice, živeo je tada van Raške, u primorju. Dečak je kršten po latinskom obredu, jer je u primorju preovladavala crkva vezana za Rim. Kada se porodica vratila u Rašku, kršten je ponovo, u Petrovoj crkvi kod Rasa, po pravoslavnom obredu.

Kao najmlađi sin, Nemanja nije bio određen za vrhovnu vlast. Dobio je na upravu krajeve oko Ibra, Toplice i Leskovca, gde je podigao i prve svoje crkve. Raškom je tada kao veliki župan vladao njegov stariji brat Tihomir. Kada je Nemanja počeo da jača, braća su ga, prema kasnijim izvorima, uhvatila i zatvorila u pećinu kod Rasa.

Nemanja se oslobodio, podigao vojsku i oko 1166. godine zbacio Tihomira. Tihomir je pobegao u Vizantiju i vratio se sa vizantijskom pomoći. Odlučna bitka vođena je oko 1167. godine kod Pantina, blizu Zvečana. Nemanja je pobedio, a Tihomir se u povlačenju udavio u reci Sitnici. Ostala braća priznala su Nemanju za velikog župana.

U znak zahvalnosti što je izbavljen iz pećine, Nemanja je oko 1170. godine na brdu iznad Rasa podigao manastir posvećen Svetom Đorđu. Po dve kule koje su nekada stajale uz crkvu, manastir je dobio ime Đurđevi stupovi. Danas je, zajedno sa Petrovom crkvom i Sopoćanima, deo Uneskove svetske baštine.

Središte države bio je Ras. Na zaravni brda Pazarište, iznad današnjeg Novog Pazara, stajala je tvrđava koju su ranije držali i Vizantinci i Bugari. U drugoj polovini dvanaestog veka Srbi su je temeljno obnovili i pretvorili u utvrđenje i vladarsko sedište. Ras je ostao prestonica sve do sedamdesetih godina trinaestog veka, a dole u dolini, kod Petrove crkve i Đurđevih stupova, bile su crkve i naselja.

Vizantija je pod carem Manuilom Komninom bila najjača sila na Balkanu i nije trpela samostalnog srpskog vladara. Nemanja se 1168. godine okrenuo protiv nje i stao uz njene neprijatelje, ali je posle nekoliko godina ostao sam. Godine 1172. car je krenuo na Srbiju, a Nemanja je procenio da ne može da se odupre.

Predaja je izvedena kao javni obred. Prema vizantijskim piscima, Nemanja je pred cara izašao gologlav i bosonog, sa konopcem oko vrata i mačem u ruci, pao mu pred noge i predao se njegovoj milosti. Car mu je oprostio i ostavio ga na vlasti, ali kao svog podanika. Nemanja je potom morao da ide sa carem u Carigrad i da učestvuje u njegovom trijumfalnom ulasku u grad, kao pokoreni vladar.

Narednih osam godina Nemanja se držao dogovora. Kada je Manuilo umro 1180. godine, Vizantija je upala u borbe za presto, a Nemanja je iskoristio priliku. Između 1183. i 1186. godine zauzeo je Niš sa okolinom, a zatim i Duklju, odnosno Zetu, sa primorskim gradovima, pa je njegova država izašla na more.

U tim ratovima Nemanja nije bio sam. Ugarski kralj Bela Treći upao je 1183. godine u vizantijske zemlje, opustošio okolinu Beograda i Braničeva i stigao do Niša i Serdike, današnje Sofije. Iz Serdike je odneo mošti Svetog Jovana Rilskog u Ostrogon i vratio ih tek kada je sklopio mir sa carem Isakom Drugim. Nemanja je u isto vreme, koristeći vizantijsku slabost, zauzimao gradove u Pomoravlju.

Nemanja je državu učvršćivao i iznutra. U Rasu je sazvao sabor protiv bogomila, učenja koje je odbacivalo crkvenu hijerarhiju i koje je crkva smatrala jeresi. Prema žitiju koje je napisao njegov sin Stefan, sledbenici tog učenja su proganjani, a njihove knjige spaljene.

Godine 1189. kroz Srbiju je prolazio nemački car Fridrih Barbarosa, na čelu vojske Trećeg krstaškog rata. Nemanja ga je dočekao u Nišu i ponudio mu savez protiv Vizantije. Barbarosa je žurio ka Svetoj zemlji i savez nije sklopljen. Kada je krstaška vojska prošla, novi vizantijski car Isak Drugi Anđel krenuo je na Srbiju i porazio Nemanju na Moravi, verovatno 1190. ili 1191. godine. Mir je ipak bio povoljan: Nemanja je zadržao veći deo osvojenog, a njegov srednji sin Stefan oženio se vizantijskom princezom Evdokijom.

Nemanja je gradio crkve celog života. Prve je podigao u Toplici, kod današnje Kuršumlije, još dok je upravljao samo svojim delom zemlje. Crkva Svetog Nikole građena je između 1159. i 1166. godine i možda je njegova najstarija zadužbina. U blizini je podigao i manastir posvećen Bogorodici, a istoričari se ne slažu koja je od te dve crkve starija. Crkve su zidane od opeke, sa kupolom, po uzoru na vizantijske. Grad je kasnije po njima dobio i ime: Turci su crkvu Svetog Nikole zvali olovna crkva, jer joj je krov bio pokriven olovom, koje su skinuli za municiju, i od turske reči za olovo nastalo je ime Kuršumlija. Posle pobede su došli Đurđevi stupovi, a zatim i druge crkve i manastiri.

Najveća njegova zadužbina je Studenica, u dolini reke Studenice jugozapadno od Kraljeva. Glavna crkva, posvećena Bogorodici, završena je do proleća 1196. godine. Spolja je obložena belim mermerom, a po obliku spaja dve tradicije: kupolu i unutrašnji raspored iz vizantijske arhitekture i romanske portale i prozore sa klesanim ukrasima, kakve su majstori iz primorja gradili na zapadu. Taj spoj istoričari umetnosti zovu raška škola.

Studenica je zamišljena kao Nemanjin grob i duhovno središte države. Freske u Bogorodičinoj crkvi naslikane su nešto kasnije, a Raspeće iz 1209. godine, na plavoj pozadini, ubraja se među najveća dela srpskog srednjovekovnog slikarstva. Unesko je Studenicu upisao na listu svetske baštine 1986. godine.

U Bogorodičinoj crkvi nalazi se i Nemanjin grob. Oko nje su kasnije njegovi potomci podizali nove građevine. Najpoznatija je mala Kraljeva crkva, koju je 1314. godine podigao Nemanjin praunuk, kralj Milutin. Studenica je tako postala mesto na koje se loza Nemanjića stalno vraćala.

Godine 1196. Nemanja je u Rasu sazvao sabor. Pred sveštenstvom i vlastelom predao je vlast srednjem sinu Stefanu, mužu vizantijske princeze, a ne najstarijem Vukanu, koji je zadržao Zetu. Najmlađi sin Rastko već nekoliko godina je bio monah na Svetoj Gori, pod imenom Sava. Odmah posle sabora Nemanja se zamonašio i uzeo ime Simeon. Njegova žena Ana zamonašila se kao Anastasija.

Nemanja i Ana imali su tri sina i tri ćerke. Ana se zamonašila u manastiru koji je sama podigla na desnoj obali Toplice, a umrla je 1200. godine. Crkva je slavi kao Svetu Anastasiju, a njene mošti čuvaju se u Studenici, pored muževljevih. Sinovi su bili veoma različiti. Vukan, najstariji, upravljao je primorskim zemljama i ostao vezan za Rimsku crkvu. U jednom spisu iz 1195. godine naziva se kraljem Duklje, Dalmacije, Travunije, Toplice i Hvosna. Stefan, srednji, bio je oženjen vizantijskom princezom i bio je očev izbor za naslednika. Rastko, najmlađi, otišao je kao mladić na Svetu Goru.

Simeon je prvo živeo u Studenici, a 1197. godine otišao je sinu na Svetu Goru. Zajedno su obnovili napušteni manastir Hilandar. Vizantijski car Aleksije Treći izdao je 1198. godine zlatopečatnu povelju kojom je Hilandar dat Srbima. Manastir je od tada postao srpsko duhovno i prosvetno središte, a Srbi su u njemu imali i bolnicu i školu.

Iste godine monah Simeon izdao je Hilandaru svoju osnivačku povelju. Pisana je na srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika, a u delovima u kojima nabraja darove manastiru vidi se i narodni govor. Hilandarska povelja smatra se najstarijim sačuvanim srpskim pravnim spisom. Njenu dopunjenu verziju izdao je posle očeve smrti Stefan, i ta se povelja i danas čuva u Hilandaru.

Simeon je umro u Hilandaru 13. februara 1199. godine. Prema predanju, iz njegovog groba počelo je da teče miro, mirisno ulje, pa ga crkva slavi kao Svetog Simeona Mirotočivog. Nekoliko godina kasnije Sava je preneo njegove mošti u Studenicu, gde se i danas nalaze.

Povod za prenos moštiju bio je bratski rat. Vukan nije prihvatio da presto pripadne mlađem bratu. Godine 1202. uz pomoć ugarskog kralja Emerika zbacio je Stefana i dve godine vladao kao veliki župan. Stefan se 1204. vratio na vlast, a Sava je došao sa Svete Gore da braću pomiri nad grobom njihovog oca. Vukan je do smrti ostao gospodar Zete. Sava je potom postao iguman Studenice i napisao njen tipik.

O njegovom životu pisala su dvojica sinova. Sava je žitije oca uneo u Studenički tipik, pravila za život monaha u Studenici, a Stefan je napisao posebno, opširnije žitije. Ta dva teksta spadaju među prva dela srpske književnosti i glavni su izvor za sve što o Nemanji znamo iz domaćih izvora.

Nemanja je ostavio državu koja je obuhvatala Rašku, Zetu i Pomoravlje, dinastiju koja će vladati Srbijom do sedamdesetih godina četrnaestog veka i dva sina koji su nastavili njegovo delo, jedan na prestolu, drugi u crkvi.