Pod Osmanlijama: Pećka patrijaršija i seobe: Istorija Srbije, novi vek, prvi deo

Pad Smedereva 1459. završio je postojanje Despotovine, ali su sela, zanati i crkvene zajednice nastavili da žive pod drugom vlašću. Osmanlije su osvajale balkanske zemlje u više koraka i uključivale ih u svoje upravne i poreske oblasti. Stanovnik sela više nije davao obaveze vlasteli istog državnog poretka. Njegov rad, zemlja i prihod ulazili su u računicu carstva koje je izdržavalo vojsku, činovnike i svoje gospodare. Lokalni položaj zavisio je i od vrste poseda, zaduženja i odnosa sa predstavnicima vlasti.

Većina ljudi bila je vezana za zemljoradnju i stočarstvo. Ratni pohod mogao je da prekine trgovinu, uništi letinu ili pokrene odlazak, dok je u mirnijim godinama domaćinstvo nastojalo da podmiri obaveze i održi imanje. Položaj hrišćana i muslimana nije bio jednak, a mogućnosti nisu svuda bile iste. Zato nekoliko vekova osmanske vlasti ne može da stane u jednu sliku sela ili u tvrdnju da je svaki kraj živeo pod istim uslovima. U izvorima se smenjuju razdoblja obnove, pregovora, sukoba i osiromašenja.

Crkvena organizacija takođe je prošla kroz promene. Posle nestanka domaćih vladara izgubila je raniji državni oslonac, a nadležnosti srpskih episkopija i Ohridske arhiepiskopije bile su predmet sporova. Pokušaji da se obnovi zasebno crkveno središte prethodili su uspehu iz 1557. godine. Tada je za patrijarha postavljen Makarije Sokolović. Pećki manastir, već poznat kao sedište srednjovekovnih arhiepiskopa i patrijaraha, ponovo je postao mesto iz kojeg se uređivao život obnovljene crkvene oblasti.

Obnova se u istorijskoj literaturi najčešće povezuje sa uticajem Mehmed-paše Sokolovića i ljudi sličnog porekla u vrhu osmanske uprave. Mehmed-paša je kasnije postao veliki vezir; 1557. još nije nosio tu dužnost. Porodična veza sa Makarijem često se navodi, ali nije razlog da ih bez ograničenja nazovemo rođenom braćom. Pouzdan oslonac priče jeste sama obnova i Makarijevo mesto na čelu patrijaršije. Ona je sprovedena u okviru osmanske države, uz priznanje njene vlasti.

Patrijaršija je obuhvatila episkopije na mnogo širem prostoru od okoline Peći. Njene veze dosezale su kroz srpske zemlje, Bosnu i Hercegovinu, do krajeva severno od Save i Dunava. Ta crkvena mreža nije bila karta obnovljenog Dušanovog carstva. Episkop je nadzirao sveštenstvo i crkveni život svoje oblasti, a sultanova uprava držala je političku i vojnu vlast. Razlika između ta dva poretka pomaže da razumemo zašto obnova patrijaršije nije značila obnovu samostalne srpske države.

Patrijarh i episkopi morali su da pribavljaju priznanje svog položaja, podmiruju obaveze i pregovaraju sa vlastima. Istovremeno su bili ljudi kojima se vernici obraćaju zbog crkvenih poslova i sporova unutar zajednice. Takvo posredovanje davalo je crkvenim starešinama ulogu koja je prelazila sam čin bogosluženja. Njihova ovlašćenja ipak su zavisila od poretka u kojem su delovali. I povlastica i zaštita mogle su da budu osporene, a materijalne teškoće prenosile su se na manastire i narod od kojeg je crkva tražila priloge.

U obnovljenoj patrijaršiji radilo se na crkvama koje su bile mnogo starije od Makarija. Sačuvani zidovi i natpisi pokazuju da je nasleđeno zdanje trebalo popravljati, oslikavati i opremati. U Peći je priprata ponovo živopisana 1565. godine. Takav posao zahtevao je novac, materijal i majstore koji poznaju zidno slikarstvo. Obnova ustanove zato je ostavila trag i u malteru i boji, u prostorima u kojima su vernici mogli da vide likove svetitelja i prethodnih crkvenih poglavara.

Pećko slikarstvo iz tog vremena proučava se kroz sačuvane natpise, potpise i osobine rada slikara. Među imenima koja se vezuju za pripratu nalaze se zograf Andreja i Longin. Njihov rad pripada dužoj tradiciji, ali ne ponavlja jednostavno svaki srednjovekovni obrazac. Slike nastaju za ljude koji žive u novim političkim okolnostima i koji u crkvi prepoznaju sopstveno nasleđe. Kada govorimo o očuvanju kulture, ovakvo delo pokazuje šta je stvarno moralo da se uradi: pronaći majstora, pribaviti sredstva i dovršiti sliku na zidu.

Za bogosluženje su bile potrebne i knjige. Prepisivač je radio na pojedinačnom rukopisu, a knjiga je zatim mogla da bude poklonjena, prodata ili preneta u drugi manastir. Zapisi na njenim listovima danas otkrivaju imena pisara, darodavaca i mesta kroz koja je prošla. Pisano nasleđe zato nije ostajalo zatvoreno u jednom konaku. Putovalo je zajedno sa monasima i trgovcima, dok su zajednice koje ga koriste morale da nadoknade izgubljene ili oštećene primerke.

Štampana knjiga ušla je u taj svet i pre obnove patrijaršije. U Goraždu su početkom 16. veka objavljeni Služabnik 1519, Psaltir 1521. i Molitvenik 1523. godine. Sačuvana izdanja omogućavaju da taj rad pratimo po knjigama, umesto samo po priči o štampariji. Crkvena potreba za tekstom povezivala se sa zanatom, nabavkom opreme i novcem. To što je jedna radionica mogla da odštampa knjigu nije značilo da su prestali rad prepisivača ili potrebe drugih manastira.

Još jedna važna veza vodila je preko Jadrana. Božidar Vuković pokrenuo je u Veneciji štampanje srpskih bogoslužbenih knjiga 1519. godine. U poslu su učestvovali monasi, a knjige su dospevale do crkava i manastira u krajevima kojima on sam nije upravljao. Trgovački grad i manastirska zajednica tako su sarađivali u održavanju istih tekstova. Granica između država otežavala je kretanje, ali nije sprečavala svaku razmenu robe, knjiga ili novca.

Na severu su već postojala pravoslavna središta, naročito fruškogorski manastiri. Oni pripadaju priči o srpskom životu pre 1690. godine, a ne samo njenim posledicama. U širem prostoru oko Save i Dunava čuvali su se rukopisi i štampane knjige iz različitih radionica. To je važno za razumevanje kasnije seobe: izbeglice su dolazile i među ljude koji su već imali crkve, manastire i veze sa krajevima iz kojih su pristizali.

Do kraja 17. veka patrijaršija je povezivala vrlo udaljene zajednice. Njenu snagu činili su episkopi i sveštenici, ali i ljudi koji obrađuju manastirsku zemlju, popravljaju krov, plaćaju knjigu ili prenose poruku. Ni takva mreža nije mogla da ukloni nesigurnost rata. Mogla je, međutim, da pruži veze i starešine oko kojih se ljudi okupljaju kada lokalni život bude ugrožen. U vreme Arsenija Trećeg upravo će rat postaviti te veze pred drugačiji zadatak.

Veliki rat između Osmanlija i njihovih evropskih protivnika počeo je 1683. godine i trajao do kraja veka. Za balkanske stanovnike udaljeni vojni uspeh postajao je neposredna stvar kada vojska stigne do njihovog grada. Trebalo je dati hranu, prevoz ili pomoć, a promena fronta mogla je da ostavi saradnike jedne strane pred odmazdom druge. Srpske zajednice u takvim okolnostima nisu činile jednu vojsku niti su sve donosile iste odluke. Njihov položaj zavisio je od mesta, starešina i trenutnog odnosa snaga.

Patrijarh Arsenije Treći Čarnojević pokušavao je da pronađe oslonac među protivnicima Osmanskog carstva. Kada su habzburške snage 1689. prodrle duboko na Balkan, sarađivao je sa njihovim predstavnicima. Njegovo učešće povezalo je crkvene poslove sa vojnom i političkom odlukom, pa povratak osmanskih snaga više nije predstavljao samo opštu opasnost rata. Bio je pretnja i njemu i ljudima koji su pružali pomoć protivničkoj vojsci. Sa promenom toka pohoda počelo je povlačenje prema severu.

Tokom 1690. patrijarh i izbeglice našli su se na putu prema Beogradu, a potom preko Save i Dunava. Pod nazivom Velika seoba obično pamtimo taj veliki talas preseljavanja povezan sa Arsenijem Trećim. Iza naziva stoje mnoge porodice i grupe, različita polazišta i više etapa puta. Nije opravdano prikazati ga kao odlazak celog srpskog stanovništva iz jednog kraja, u jednom danu i jednom kolonom. Brojevi ljudi i domaćinstava u zapisima i kasnijim tumačenjima razlikuju se, pa jedan precizan zbir ne može da zameni objašnjenje događaja.

Odlazak je prekidao vezu sa imanjem i dotadašnjim načinom zarade. Porodica koja je obrađivala određenu zemlju u drugom kraju nije automatski dobijala odgovarajuće imanje. Monasi su nastojali da sačuvaju knjige, dragocenosti i svetinje, dok su domaćinstva morala da obezbede prevoz, hranu i mesto za boravak. Ne poznajemo svaki pojedinačni put ni ono što je svaka porodica ponela. Sačuvani predmeti, crkveni zapisi i kasniji život novih zajednica ipak pokazuju da se zajedno sa ljudima prenosilo i njihovo kulturno nasleđe.

Traženje utočišta pratili su pregovori o pravima. U Beogradu je 1690. održan crkveno-narodni sabor, a episkop Isaija Đaković poslat je u Beč da zastupa zahteve pred carem Leopoldom Prvim. Izbeglicama je bilo potrebno priznanje verskog života i crkvene organizacije pod drugim vladarem. Za dvor su njihova pomoć u ratu i buduća služba na granici imali vojnu vrednost. Iz tog susreta različitih potreba proizašle su povlastice koje će zajednice kasnije čuvati i tražiti da se poštuju.

Prva Leopoldova privilegija izdata je 1690. godine. Priznavala je prava vezana za pravoslavnu veru i crkveno uređenje; kasnije isprave dopunjavale su i potvrđivale položaj zajednice. Važno je razlikovati carsko obećanje, tekst povlastice i njegovu primenu u mestu u kojem ljudi žive. Dobijena isprava nije uklanjala svaki spor sa lokalnom upravom ili drugom crkvenom vlašću. Arsenije i njegovi naslednici morali su iznova da se pozivaju na priznata prava, pa se priča o seobi nastavlja u kancelarijama i pregovorima.

Osmanska vojska ponovo je zauzela Beograd u jesen 1690. godine. Povlačenje i prelazak stanovništva zato treba posmatrati u toku rata, uz strah od njegovih posledica. Patrijarh se našao među zajednicama na habzburškoj strani, gde je nastavio da uređuje crkveni život. Njegov odlazak iz Peći nije značio da su srpsko stanovništvo i pravoslavni manastiri na jugu prestali da postoje. Jedan deo ljudi preselio se, drugi je ostao, a njihove naredne prilike razvijaće se pod različitim vlastima.

Među mestima u koja su dospeli doseljenici bila je Sentandreja, severno od Budima. Danas njene srpske crkve lako prizivaju sliku uređenog baroknog grada, ali mnoge od tih građevina nastale su tek u 18. veku. Ljudi koji su pristigli 1690. najpre su podizali skromnije bogomolje. Za zajednicu oko buduće Preobraženske crkve zabeležena je drvena crkva iz godine seobe, dok je gradnja kasnijeg kamenog hrama počela 1741. godine. Naselje je svoje kasnije lice dobijalo postepeno.

Doseljavanje je povećalo potrebu za ikonama, bogoslužbenim knjigama i crkvenim predmetima. U Sentandreji su se razvijali umetnički i književni poslovi koji su služili tom životu. Sačuvane zbirke čuvaju tragove donesene sa juga, ali i dela nastala u novom okruženju. Takav predmet može da govori o kontinuitetu i promeni istovremeno: naručilac i dalje pripada istoj verskoj zajednici, dok majstor radi pod drugačijim uticajima i za ljude koji sada imaju drugi položaj.

Za svetovna domaćinstva trebalo je obezbediti rad i stanovanje. Neko je nastavljao zanat ili trgovinu, neko tražio zemlju, a za deo stanovništva vojna služba postajala je oslonac života na granici. Habzburška monarhija imala je sopstvenu upravu, zemljišne odnose i potrebe za vojskom. Doseljavanje zato nije značilo izlazak iz svake obaveze. Značilo je da se obaveze, mogućnosti i sporovi uređuju u drugom državnom poretku, često u krajevima gde žive ljudi različitih jezika i veroispovesti.

Srpske zajednice severno od reka bile su starije od Velike seobe. Ranija preseljavanja tokom osmanskog osvajanja već su povezala Srem i druge ugarske krajeve sa balkanskim stanovništvom. Istoričarka Jovanka Kalić ukazuje da stare karte beleže te promene mnogo pre 1690. godine. Kasniji talas pridružio se postojećim zajednicama i promenio njihov broj, raspored i potrebe. Tako se i važnost fruškogorskih manastira razume kroz duže trajanje, a ne samo kroz dolazak jednog patrijarha.

Na osmanskoj strani Pećka patrijaršija nastavila je da postoji posle Arsenijevog odlaska. Njene starešine i manastiri delovali su u prilikama u kojima su rat, dugovi i promena vlasti otežavali rad. Istovremeno se na habzburškoj strani učvršćivala zasebna crkvena oblast iz koje će izrasti Karlovačka mitropolija. Zajedničko nasleđe povezivalo je vernike, ali njihova uprava i odnosi sa državom više nisu bili uređeni na isti način. Reke su razdvajale političke poretke, dok su ljudi, knjige i veze nastavljali da ih prelaze.

Seobe nisu završene 1690. godine. Novi austrijsko-osmanski rat 1737-1739. ponovo je pokrenuo stanovništvo, sada i uz patrijarha Arsenija Četvrtog Jovanovića Šakabentu. Pećka patrijaršija ukinuta je 1766, a njene eparhije potčinjene Carigradskoj patrijaršiji. To su kasniji prelomni događaji, koji pokazuju koliko je položaj crkvenih središta zavisio od carskih vlasti, materijalnih prilika i rata. Gašenje patrijaršijske ustanove nije ugasilo parohije, manastire i ljude koji su ih održavali.

Do vremena srpskih ustanaka postojale su zajednice sa različitim državnim iskustvima i zajedničkim kulturnim vezama. Na jednoj strani živelo se pod osmanskom upravom, na drugoj u Habzburškoj monarhiji, uz razvoj novih gradskih, crkvenih i obrazovnih središta. Putevima kojima su ranije išle izbeglice kasnije su putovali trgovci, knjige i ljudi koji će pomoći obnovi države. Iz takvog sveta izlaze događaji sledećeg dela: Prvi i Drugi srpski ustanak i borba da se ponovo uspostavi domaća politička vlast.