Prve srpske kneževine: Istorija Srbije, srednji vek, drugi deo

Konstantinova knjiga, koju danas zovemo O upravljanju carstvom, nije pisana kao istorija Srba. Car je u njoj skupljao ono što je njegovim naslednicima trebalo da znaju o susedima: ko gde živi, ko kome plaća, s kim se može sklopiti savez. Zato je on o Srbima pisao kao o narodu koji je carstvu bio važan na granici.

Prema njegovom opisu, Srbi su živeli u više zemalja. U unutrašnjosti je bila sama Srbija, koju on zove krštena Srbija, i nabraja njene naseljene gradove: Destinikon, Černavusk, Megiretus, Drezneik, Lesnik i Salines. Gde je većina njih bila, istoričari i danas raspravljaju, a za Salines se obično smatra da je današnja Tuzla, nazvana po izvorima soli. Uz nju pominje Bosnu, kao njen deo. Na obali Jadrana bile su manje kneževine: Paganija oko ušća Neretve, čiji su stanovnici bili poznati kao gusari, Zahumlje, Travunija oko današnjeg Trebinja i, najjužnije, Duklja. Za Travuniju piše da je uvek bila pod vlašću srpskog kneza, a za Duklju da je bila pod vizantijskom vlašću.

Granice tih zemalja ne znamo. Karta koju vidite zato je samo šema: ona pokazuje gde je koja zemlja otprilike bila, ne dokle je dopirala. Knez je vladao preko župana, starešina pojedinih oblasti, i njegova moć zavisila je i od njihove podrške.

Prvi srpski vladar čije je ime zapisano je knez Višeslav, koji je vladao oko 780. godine. Posle njega dolaze njegov sin Radoslav i unuk Prosigoj, o kojima ne znamo gotovo ništa osim imena. Oko 830. godine na čelo je došao Vlastimir, po kome istoričari celu lozu zovu Vlastimirovići.

Za Vlastimira je Bugarska postala opasan sused. Bugarska država se u to vreme širila na zapad i već je držala prostor oko Beograda. Godine 839. bugarski kan Presijan napao je Srbiju. Rat je trajao tri godine i završio se srpskom pobedom: prema Konstantinu, Presijan je izgubio mnogo ljudi i ništa nije osvojio.

Posle Vlastimirove smrti vlast su podelila njegova tri sina, Mutimir, Strojimir i Gojnik. Oko 853. godine Bugari su ponovo napali, ali su i ovaj put poraženi, a u srpsko zarobljeništvo pao je i Vladimir, sin bugarskog kneza Borisa. Mir je sklopljen, a zarobljenici vraćeni. Braća, međutim, nisu dugo vladala zajedno. Mutimir je Strojimira i Gojnika proterao u Bugarsku i do 890. godine vladao sam.

Ta priča o braći pokazuje kako je vlast tada funkcionisala. Čvrsto pravilo nasleđivanja izgleda nije postojalo, pa je svaka smena vladara mogla da se pretvori u borbu. Poraženi rođaci odlazili su kod suseda, u Bugarsku ili Vizantiju, i čekali priliku da se vrate sa tuđom vojskom. To će obeležiti i sledećih sto godina srpske istorije.

Hrišćanstvo je među Srbe stizalo postepeno, verovatno i ranije, ali je presudan bio drugi deo devetog veka. U vreme vizantijskog cara Vasilija Prvog, koji je vladao od 867. do 886. godine, Srbi se u izvorima već vode kao hrišćani. Papa Jovan Osmi je oko 873. godine pozivao Mutimira da se pridruži crkvi pod Rimom, ali je knez ostao vezan za Carigrad.

Promena se vidi i po imenima. Mutimirov sin zvao se Prvoslav, slovenskim imenom, a knezovi posle njega Petar, Pavle i Zaharija, imenima iz hrišćanskog kalendara. Sačuvan je i pečat kneza Strojimira, Mutimirovog brata: u sredini je dvostruki krst, a oko njega grčki natpis koji kaže „Bože, pomozi Strojimiru". To je jedan od retkih predmeta iz tog vremena koji nose ime srpskog vladara.

Ras, u dolini reke Raške kod današnjeg Novog Pazara, bio je jedno od središta te rane države. Najstariji spomenik koji je tu sačuvan je crkva Svetih apostola Petra i Pavla, koju u narodu zovu Petrova crkva. To je najstarija sačuvana crkva u Srbiji. Vreme njene gradnje nije pouzdano utvrđeno: zidana je i dograđivana u više faza, a na tom mestu se gradilo i mnogo pre nje.

Ispod temelja crkve pronađen je 1957. godine kneževski grob s kraja šestog i početka petog veka pre nove ere, sa ćilibarom, zlatnim i srebrnim nakitom, o kome smo pisali u delu o gvozdenom dobu. Kasnije je crkva bila sedište raške episkopije. U njoj je kršten Stefan Nemanja, a sa Starim Rasom i manastirom Sopoćani upisana je 1979. godine na Uneskovu listu svetske baštine.

Posle Mutimira i kratke vlade njegovog sina Prvoslava, vlast je 892. godine preuzeo Petar Gojniković, sin proteranog Gojnika. Vladao je dvadeset pet godina. Ali Srbija je bila suviše mala da bi bila sama. Bugarski car Simeon i Vizantija borili su se za prevlast na Balkanu, a srpski knezovi su menjali strane i padali zbog toga. Posle Petra došli su Pavle i Zaharija, svaki doveden uz pomoć jednog od suseda.

Godine 924. Simeon je opustošio Srbiju i pripojio je Bugarskoj, a srpske župane odveo u zarobljeništvo. Zemlju je oko 933. godine obnovio knez Časlav, koji je do tada i sam živeo u Bugarskoj. On je bio najmoćniji vladar iz loze Vlastimirovića i ponovo je okupio srpske zemlje. Poginuo je braneći Bosnu od Mađara, a sa njim se gubi i trag dinastije.

Posle Časlava Ras je prelazio iz ruke u ruku. Vizantijski car Jovan Cimiskije uspostavio je tamo oko 971. godine svoju upravu, Bugari su ga vratili već 976, a car Vasilije Drugi ga je konačno osvojio u ratu sa Bugarima koji je završen 1018. godine. Unutrašnjost Srbije tada je ušla u vizantijski sistem vlasti.

Na moru se u to vreme isticala Duklja. Njome je oko 1000. godine vladao knez Jovan Vladimir. Bugarski car Samuilo ga je u ratu zarobio i držao u Prespi, a prema predanju, Samuilova ćerka Kosara zavolela je zarobljenog kneza, pa ga je car pustio, dao mu je za ženu i vratio ga na presto kao svog vazala. Posle Samuilove smrti novi bugarski vladar Jovan Vladislav namamio je Vladimira u Prespu, navodno na pregovore, i tamo ga pogubio 22. maja 1016. godine. Vladimir je ubrzo proglašen za sveca, prvi od vladara srpskih zemalja. Na Rumiji iznad Bara i danas se na Duhove nosi u litiji drveni krst koji se smatra njegovim.

Srpska samostalnost obnovljena je takođe na moru, u Duklji. Knez Stefan Vojislav podigao je ustanak protiv Vizantije, a 1042. godine kod Bara razbio je vizantijsku vojsku namamljenu u planinske klance. Njegov sin Mihailo dobio je oko 1077. godine krunu iz Rima i postao prvi kralj u srpskom svetu. Mihailov sin Konstantin Bodin vladao je i unutrašnjim zemljama, a u Raškoj je postavio za kneza svog rođaka Vukana.

Vukan je posle Bodinove smrti postao samostalan. Oko 1091. godine nosio je titulu velikog župana i godinama ratovao sa vizantijskim carem Aleksijem Komninom, nekad pobeđujući, nekad se pokoravajući. Duklja je u isto vreme slabila u borbama za presto, a Raška je jačala. Iz iste loze, kako se uglavnom smatra, poteći će Stefan Nemanja, a tvrđava Ras na Gradini postaće prestonica njegove države.