Rečnik istorijskih pojmova: značenje i primeri

Dobrovoljno ili iznuđeno odricanje vladara od prestola. Može da otvori put nasledniku, ali i da bude posledica političke krize.

Predaja prestola nije isto što i smrt ili svrgavanje vladara.

Glasovno pismo u kojem slova predstavljaju glasove jezika. Reč se koristi i za uređeni skup slova jednog pisma, dok je azbuka odgovarajući naziv vezan za ćirilično pismo.

Alfabet, slogovno pismo i slikovni znaci nisu isti načini zapisivanja.

U hrišćanstvu, naziv za Hristove učenike i poslanike koji su širili njegovo učenje. Posebno se odnosi na Dvanaestoricu, ali se u crkvenoj tradiciji koristi i šire.

Apostol Pavle nosi tu titulu iako nije pripadao prvobitnoj Dvanaestorici.

Oblik monarhijske vlasti u kojem vladar nastoji da ključne državne odluke donosi bez delotvornog ograničenja predstavničkih tela. Njegova stvarna moć zavisi i od uprave, vojske i društvenih odnosa.

Izraz opisuje način vladanja, a ne samo vladarsku titulu.

Povlašćeni i uticajni društveni sloj čiji se položaj često zasniva na poreklu i nasleđenim pravima. Reč označava i oblik vlasti u kojem odlučuje takva manjina.

Zemljišni posedi i porodično poreklo mogli su da daju aristokratiji političku moć.

Društvo u kojem aristokratija ima istaknut položaj i privilegije. Aristokratsko uređenje je uži politički pojam: vlast pripada povlašćenoj manjini, a ne svim građanima.

Društveni ugled aristokratije i njeno formalno pravo da upravlja nisu uvek isto.

Rod vojske koji koristi topove, haubice i druga artiljerijska oruđa za dejstvo na ciljeve. Naziv se upotrebljava i za sama oruđa i njihove jedinice.

Artiljerijska priprema može da prethodi napadu pešadije.

Naučna disciplina koja istražuje ljudsku prošlost preko materijalnih ostataka i njihovog položaja u prostoru i slojevima zemlje. Predmet se tumači zajedno sa okolnostima u kojima je pronađen.

Keramika, ostaci kuće i grob mogu zajedno da objasne život jednog naselja.

Ustanova koja prikuplja, čuva, uređuje i omogućava korišćenje arhivske građe. Istom rečju može se označiti i celina sačuvanih dokumenata neke ustanove, porodice ili pojedinca.

Povelje, službena prepiska i zapisnici mogu biti arhivska građa.

Zajednička izjava Ruzvelta i Čerčila iz 1941. o načelima međunarodnog poretka posle rata. Obuhvatala je odbacivanje teritorijalnih osvajanja, pravo naroda da biraju vlast i saradnju radi mira.

Povelja je iznosila politička načela; nije bila mirovni ugovor kojim je rat završen.

Samostalnost jedne pravoslavne crkve u upravljanju njenim unutrašnjim poslovima i izboru poglavara. Samostalne crkve ostaju povezane zajedničkom verom i crkvenim opštenjem.

Autokefalnost srpske crkve važna je za priču o Svetom Savi.

Pravo neke oblasti, zajednice ili ustanove da samostalno uređuje određene poslove unutar šireg državnog ili organizacionog okvira. Obim tog prava određuju konkretni propisi i sporazumi.

Autonomija Kneževine Srbije prethodila je međunarodnom priznanju nezavisnosti.

Stanovništvo koje se smatra domaćim u određenoj oblasti, za razliku od kasnijih doseljenika. Takva oznaka zavisi od područja i razdoblja koje posmatramo.

Autohtonost ne znači da zajednica nikada nije migrirala niti se menjala.

Praistorijsko razdoblje u kojem se uz kamena oruđa sve više koristi bakar. Ne počinje istovremeno u svim krajevima i ne znači da je kamen odmah nestao iz upotrebe.

Za ovo razdoblje koriste se i nazivi eneolit i halkolit.

Zbirka svetih knjiga hrišćanstva, podeljena na Stari i Novi zavet. Jevrejska sveta pisma čine osnovu Starog zaveta, a obim i raspored pojedinih knjiga razlikuju se između verskih tradicija.

Biblija je važna i za razumevanje srednjovekovne umetnosti, književnosti i obrazovanja.

Veći oružani sukob suprotstavljenih snaga na određenom prostoru. Može da obuhvati više borbi i da traje duže od jednog dana.

Jedna bitka može promeniti tok rata, ali nije isto što i čitav rat.

Praistorijsko razdoblje obeleženo širenjem izrade i upotrebe bronze, najčešće legure bakra i kalaja. Razvijaju se metalurgija, razmena sirovina i različite regionalne kulture.

Vatin i Žuto brdo pripadaju pričama o bronzanom dobu na prostoru Srbije.

Otvoreni otpor protiv vlasti ili određenih nameta i odnosa. Može biti lokalna i kratkotrajna, a u izvorima se naziv ponekad preklapa sa ustankom.

Odbijanje dažbina može biti povod za bunu.

Naziv povezan sa građanskim slojem koji je jačao u gradovima, naročito kroz trgovinu i zanatstvo. U kapitalističkom društvu često označava klasu vlasnika kapitala i sredstava za proizvodnju.

Značenje zavisi od epohe i autora: srednjovekovno građanstvo i industrijska buržoazija nisu potpuno isti pojam.

Osoba ili vladar u odnosu zavisnosti i vernosti prema moćnijem gospodaru. Takav odnos obično uključuje zaštitu, a zauzvrat vojnu pomoć, davanja ili druge obaveze.

Vazalni vladar može zadržati svoju zemlju i upravu, uz obaveze prema senioru.

Osmanski upravnik vilajeta, odnosno veće upravne oblasti. Njegove dužnosti i odnos prema središnjoj vlasti zavisili su od razdoblja i uređenja uprave.

Vilajet je oblast, a valija čovek koji njome upravlja.

Naziv kojim su stari Grci i Rimljani označavali ljude izvan svog jezičkog ili kulturnog sveta. Izraz prenosi pogled onoga ko ga upotrebljava i često ima omalovažavajući ton.

Naziv varvari u antičkom izvoru ne dokazuje da ti narodi nisu imali razvijenu kulturu.

Visoki državni dostojanstvenik u različitim islamskim državama. U Osmanskom carstvu veliki vezir bio je na čelu vlade i među najvažnijim nosiocima vlasti posle sultana.

Vezir je titula, a veliki vezir označava poseban, najviši položaj među vezirima.

Pripadnik najmoćnijeg i najuglednijeg dela plemstva. Njegov uticaj može da se zasniva na posedima, prihodima, vojnoj snazi, službi na dvoru i porodičnim vezama.

Velikaši su mogli da podrže vladara ili da se bore za veću samostalnost.

Uobičajen naziv za sistem sporazuma Francuske, Rusije i Velike Britanije pre Prvog svetskog rata, poznat i kao Trojna antanta. Tokom rata krug savezničkih država proširio se.

Antanta je povezivala države različitih uređenja; nije bila jedna zajednička država.

Naziv za nemačke oružane snage od 1935. do 1945. Obuhvatao je kopnenu vojsku, ratnu mornaricu i vazduhoplovstvo; Waffen-SS bio je zasebna vojna organizacija.

Vermaht ne treba koristiti kao naziv za sve nemačke vojne i policijske organizacije tog vremena.

Povlašćeni plemićki sloj u srednjovekovnim državama. U Srbiji je vlastela držala posede i obavljala vojne i upravne službe, uz prava i obaveze prema vladaru.

Vlastelinski posed obuhvatao je zemlju i zavisno stanovništvo koje je na njoj radilo.

Istorijska titula vojnog zapovednika ili velikaša, a u pojedinim vojskama i najviši čin. Značenje se menja kroz vreme i ne može se svuda izjednačiti.

Srednjovekovni vojvoda i vojvoda srpske vojske iz Prvog svetskog rata nisu isti položaj.

Praistorijsko razdoblje u kojem se širi upotreba gvožđa za oruđe i oružje. Početak i razvoj razlikuju se prema oblasti, a bronza i drugi materijali nastavljaju da se koriste.

Na prostoru Srbije uz ovo razdoblje vezujemo Tribale, Skordiske i Dardance.

Borac obučen za javne borbe u rimskom svetu. Među gladijatorima je bilo robova, zarobljenika i osuđenika, ali i slobodnih ljudi koji su dobrovoljno pristupali toj službi.

Gladijatorska borba bila je javna priredba, a ne redovna vojna bitka.

Naziv za Austrougarsku posle nagodbe iz 1867. Austrijski i ugarski deo imali su posebne ustanove, uz zajedničkog vladara i zajedničke poslove poput spoljne politike i vojske.

Dvojna monarhija nije isto što i dva potpuno nezavisna saveznika.

Politički poredak u kojem građani učestvuju u odlučivanju neposredno ili preko izabranih predstavnika. Pravo učešća, slobode i način kontrole vlasti razlikovali su se kroz istoriju.

Antička demokratija nije davala politička prava svim stanovnicima grada.

Visoka vizantijska titula koja je kasnije korišćena i među srpskim vladarima. U istorijskom tekstu ne znači automatski samovoljnog ili okrutnog vladara, kako se reč često koristi danas.

Stefan Lazarević nosio je titulu despota.

Niz vladara iz iste porodice. Nasleđivanje vlasti unutar dinastije ne mora da bude mirno niti da uvek prati istu naslednu liniju.

Nemanjići, Obrenovići i Karađorđevići pripadaju različitim dinastijama.

Vođenje odnosa i pregovora između država preko njihovih predstavnika. Obuhvata sporazume, poslanstva, prepisku i druge načine zastupanja državnih interesa.

Poslanik može pregovarati o miru, savezu ili trgovinskim pravima.

Zapis ili druga građa koja svedoči o nekoj radnji, odluci ili događaju. Njegova vrednost kao izvora zavisi od porekla, vremena nastanka, namene i sačuvanosti.

Za razumevanje naredbe važno je ko ju je izdao i kome je bila namenjena.

Pripadnik učenog i svešteničkog sloja kod starih Kelta. Druidi su obavljali verske obrede, podučavali i mogli da učestvuju u rešavanju sporova.

Znanje o druidima potiče pretežno iz antičkih pisanih svedočanstava, koja treba čitati uz proveru njihovog porekla.

Stariji naziv za carinu, odnosno dažbinu koja se naplaćivala pri prometu robe. Đumrukana je bila mesto ili ustanova u kojoj se carina ubirala.

Carinski prihod bio je važan za upravu i trgovinu Kneževine Srbije.

Zvanično objavljena naredba ili odluka vlasti, naročito vladara. Sadržaj i pravno dejstvo edikta zavise od poretka u kojem je donet.

U istoriji Rima edikti su uređivali različita državna i verska pitanja.

Naziv za bakarno doba, prelazno razdoblje između neolita i bronzanog doba. Obrada bakra razvija se uz dalju upotrebu kamena, kosti i drugih materijala.

U literaturi se za srodno razdoblje sreće i naziv halkolit.

Duže istorijsko razdoblje koje izdvajamo prema važnim zajedničkim osobinama i promenama. Granice epoha služe proučavanju prošlosti i nisu svuda jednake.

Srednji vek je epoha, a vladavina jednog kralja znatno kraće razdoblje.

Sistem računanja godina od izabrane početne tačke. Isti događaj može biti označen različitim godinama u različitim erama i kalendarima.

Oznake pre nove ere i nove ere pripadaju jednom sistemu računanja godina.

Književno delo koje opisuje život svetitelja. Može da sadrži važne istorijske podatke, ali njegov verski cilj i način pripovedanja moraju da se uzmu u obzir pri čitanju.

Žitije nije isto što i savremena biografija pisana prema pravilima istorijske nauke.

Nosilac vlasti u župi, teritorijalnoj jedinici kod srednjovekovnih Slovena. U srpskoj istoriji titula velikog župana označava viši vladarski položaj, a ne savremenu upravnu funkciju.

Stefan Nemanja je vladao kao veliki župan.

Trajno namenjena imovina, ustanova ili građevina koju osnivač ostavlja za versku, dobrotvornu, obrazovnu ili drugu opštekorisnu svrhu. U srednjovekovnoj Srbiji naročito su značajne manastirske zadužbine.

Manastir može da bude zadužbina vladara ili velikaša.

Uređena celina pravnih odredaba koje važe za određenu oblast ili zajednicu. Istorijski zakonik govori i o odnosima, obavezama i razlikama među društvenim slojevima.

Dušanov zakonik važan je izvor za proučavanje srednjovekovne Srbije.

U antičkom Rimu, prvobitno naziv povezan sa vrhovnom vojnom komandom i pobedničkim zapovednikom. Postao je deo carske titulature i osnova naziva za cara u mnogim jezicima.

Značenje imperatora u rimskoj republici razlikuje se od kasnijeg značenja carske titule.

Razvoj industrijske proizvodnje i promena privrede u kojoj fabrike, mašine i industrijski rad dobijaju sve veći značaj. Prate je promene naselja, saobraćaja i načina života.

Otvaranje fabrike može da privuče stanovnike sela u grad.

Politička težnja da se državi priključe oblasti izvan njenih granica na osnovu nacionalnih ili istorijskih zahteva. Naziv se prvobitno vezivao za italijanski pokret posle ujedinjenja Italije.

Iredentistički zahtev je politički program, a ne sam po sebi dokaz prava na teritoriju.

Nauka koja istražuje i tumači ljudsku prošlost na osnovu izvora. Istom rečju označavamo i samu prošlost neke zajednice, ustanove ili pojave.

Istoričar proverava izvore i objašnjava odnose između događaja.

Sačuvano svedočanstvo o prošlosti koje istraživač koristi i kritički ispituje. Izvori mogu biti pisani, materijalni, usmeni, slikovni ili zvučni, zavisno od vremena i teme.

Predmet i zapis mogu svedočiti o istom događaju iz različitih uglova.

Pisanje istorije i celina istorijskih radova o nekoj temi, zemlji ili razdoblju. Obuhvata i proučavanje načina na koji su istoričari ranije istraživali i objašnjavali prošlost.

Istoriografija o jednom događaju može se menjati kada se pojave novi izvori.

Pripadnik elitne osmanske pešadije. U ranijim razdobljima mnogi janičari regrutovani su preko devširme, odvođenja hrišćanskih dečaka, dok su se načini popunjavanja korpusa kasnije menjali.

Ne treba sve janičare iz svih vekova opisivati jednim načinom regrutovanja.

Predaja oružanih snaga, utvrđenja ili države protivniku, pod utvrđenim uslovima ili bezuslovno. Predaja vojske ne znači da se svaka vlast i svaki oblik otpora odmah gase.

Posle vojne kapitulacije otpor može da se nastavi drugim putem.

Država ili oblast na čijem je čelu knez. Može da bude samostalna ili zavisna od moćnije države, pa sama titula ne određuje stepen nezavisnosti.

Kneževina Srbija prošla je put od autonomije do nezavisnosti.

Vladarska ili plemićka titula čije se značenje menjalo prema zemlji i vremenu. U Srbiji je označavala i vladare i lokalne starešine.

Seoski knez, knez Lazar i knez Miloš nisu imali isti obim vlasti.

Naseljavanje određenog prostora organizovanim ili postupnim doseljavanjem ljudi. U kolonijalnoj istoriji označava i uspostavljanje vlasti države nad drugim teritorijama.

Naseljavanje i političko osvajanje mogu biti povezani, ali nisu ista radnja.

Naselje ili teritorija povezana sa drugom političkom zajednicom, a u novijoj istoriji naročito teritorija pod vlašću strane države. Antičke kolonije i moderne kolonijalne teritorije imaju različite odnose sa maticom.

Značenje se proverava prema razdoblju o kojem tekst govori.

Rod vojske koji se istorijski kretao i borio na konjima. Služio je za izviđanje, brzo manevrisanje, napade i gonjenje protivnika, uz različite vrste opreme i borbe.

Laka i teška konjica nisu imale iste zadatke.

Monarhija na čijem je čelu kralj ili kraljica. Vladarska titula ne govori sama po sebi da li je vlast apsolutna, ustavna ili parlamentarna.

Kraljevina Srbija proglašena je 1882. godine.

Osnovna velika jedinica rimske vojske, pretežno sastavljena od pešadije. Njena organizacija i broj vojnika menjali su se tokom rimske istorije.

Legije su imale ulogu i u odbrani dunavske granice.

Zapis koji događaje izlaže prema godinama ili hronološkim celinama. Izbor događaja i pouzdanost podataka zavise od autora, izvora i vremena nastanka.

Redosled u letopisu pomaže da pratimo događaje, ali ne zamenjuje proveru podataka.

Savez Kraljevine SHS, kasnije Jugoslavije, Čehoslovačke i Rumunije između dva svetska rata. Bio je usmeren na očuvanje posleratnog poretka i suprotstavljanje obnovi habzburške vlasti i mađarskim revizionističkim zahtevima.

Mala antanta i Antanta iz Prvog svetskog rata nisu isti savez.

Oblik proizvodnje u kojem više radnika ručno izrađuje robu uz podelu radnih zadataka. Može okupljati radnike na jednom mestu ili povezivati izdvojene radionice.

Jedan radnik obrađuje materijal, drugi sastavlja, a treći završava isti proizvod.

Srednje kameno doba, razdoblje između paleolita i neolita u uobičajenoj evropskoj periodizaciji. Zajednice prilagođavaju lov, ribolov i sakupljanje promenjenoj okolini posle ledenog doba.

Lepenski Vir pomaže da razumemo i prelaz prema neolitskom životu.

Zavisni seljak u srednjovekovnoj Srbiji koji obrađuje zemlju gospodara i duguje propisan rad i davanja. Njegove obaveze i pojedina prava poznajemo iz povelja i zakonika.

Meropah je mogao biti zavisan od vladara, vlastelina ili manastira.

Preseljavanje ljudi iz jednog mesta ili oblasti u drugu. Može biti privremeno ili trajno, dobrovoljno ili prinudno, pojedinačno ili masovno.

Za razumevanje seobe važno je odakle, kuda i zbog čega ljudi odlaze.

Organizovano prevođenje oružanih snaga i potrebnih resursa iz mirnodopskog u stanje spremnosti za rat ili drugu vanrednu potrebu. Može biti opšta ili delimična.

Pozivanje rezervista jedan je deo mobilizacije.

Oblik državnog uređenja u kojem je na čelu države monarh, na primer kralj ili car. Način nasleđivanja i ograničenja njegove vlasti zavise od konkretnog poretka.

Monarhija može imati ustav i parlament.

Verovanje u jednog Boga. To je zajednička osnovna osobina judaizma, hrišćanstva i islama, ali ne znači da te religije imaju ista učenja i obrede.

Monoteizam opisuje odnos prema božanstvu, a ne državno uređenje ili društveni položaj vernika.

Upravna jedinica u Osmanskom carstvu, obično deo šire oblasti. Njena veličina, položaj i nadležnosti menjali su se tokom vremena.

Nahije su važan okvir za razumevanje uprave uoči srpskih ustanaka.

Mlađe kameno doba, povezano sa razvojem zemljoradnje, stočarstva i trajnijih naselja. Promene nisu nastale odjednom niti su se svuda odvijale istim redom.

Starčevo i Vinča pripadaju neolitskoj prošlosti prostora Srbije.

Spoljnopolitičko opredeljenje za samostalno delovanje izvan suprotstavljenih vojnih blokova Hladnog rata. Pokret nesvrstanih okupljao je države različitih poredaka i interesa.

Jugoslavija je učestvovala u osnivanju Pokreta nesvrstanih.

Uobičajen naziv za istorijsku epohu koja sledi srednji vek. Najčešće se okvirno vezuje za vreme od XV ili XVI veka do kraja XVIII ili početka XIX veka, uz različite periodizacije.

Granice epoha zavise od teme i istoriografske tradicije.

Starešina više lokalnih knezova, povezan sa upravljanjem jednom nahijom ili širim područjem u Srbiji pod osmanskom vlašću. Posredovao je između stanovništva i vlasti.

Položaj oborkneza važan je za organizaciju srpskih zajednica pre ustanka.

Vojno nastojanje da se zauzme utvrđenje ili naselje njegovim okruživanjem, napadima i prekidanjem snabdevanja. Odbrana može zavisiti od zaliha, zidina i dolaska pomoći.

Opsada može biti dugotrajna i bez neprekidne neposredne borbe.

Starije kameno doba, najduže razdoblje ljudske prošlosti. Zajednice uglavnom žive od lova, sakupljanja i drugih dostupnih izvora hrane, koristeći kamen, kost, drvo i druge materijale.

Kameni predmet proučava se zajedno sa slojem i ostalim nalazima.

Predstavničko telo koje u savremenim državama obično donosi zakone i nadzire izvršnu vlast. Njegov sastav, ovlašćenja i način izbora menjali su se kroz istoriju.

Postojanje parlamenta ne znači da je svaki stanovnik imao pravo glasa.

Crkvena organizacija, oblast ili ustanova na čijem je čelu patrijarh. U pravoslavnoj istoriji naziv se vezuje za određene samostalne crkve i njihove poglavare.

Obnova Pećke patrijaršije 1557. važna je za istoriju srpske crkve.

Pripadnik povlašćenih rodova u starom Rimu. Patriciji su u ranom rimskom poretku imali prava i pristup položajima koji su plebejcima dugo bili ograničeni.

Položaj patricija i prava plebejaca menjali su se tokom istorije republike.

Podela prošlosti na razdoblja prema izabranim prekretnicama i osobinama. Pomaže proučavanju istorije, ali granice razdoblja zavise od oblasti i pitanja koje istražujemo.

Početak novog veka nije moguće svesti na jedan datum koji jednako važi svuda.

Rod vojske čiji se vojnici prvenstveno bore peške. Oružje, oprema i način kretanja jedinica menjali su se kroz istoriju.

Savremena pešadija može do bojišta stići vozilima, a zatim dejstvovati peške.

Osoba koja sastavlja, zapisuje ili prepisuje dokumente i druge tekstove. U društvima sa malim brojem pismenih ljudi pisari su bili važni za upravu, evidenciju i prenošenje znanja.

Pisar je mogao da zabeleži naredbu vladara, a da ne bude njen donosilac.

U starom Rimu, slobodan stanovnik koji nije pripadao patricijskim rodovima. Plebejci nisu bili jedinstven siromašan sloj; njihov imovinski položaj i politička prava menjali su se.

Među plebejcima je bilo siromašnih zemljoradnika, ali i bogatih i uticajnih porodica.

Svečani pisani dokument kojim se potvrđuju prava, povlastice, posedi ili odluke. U srednjem veku povelje su važni izvori za vlast, imovinu i odnose među ljudima.

Manastirska povelja može navesti darovane posede i obaveze njihovih stanovnika.

Antička grčka politička zajednica, obično sa gradskim središtem i okolnom teritorijom. Imala je svoje ustanove i građane, a oblici vlasti razlikovali su se među polisima.

Atina i Sparta bile su polisi, ali nisu imale isto državno uređenje.

Verovanje u više bogova. U mnogim antičkim društvima različita božanstva bila su povezana sa prirodom, ljudskim poslovima, gradovima i zajednicama.

Grčka i rimska religija imale su brojne bogove, ali i različite lokalne obrede.

Naziv za starešinu jedne grane državne uprave u Kneževini Srbiji, približno odgovarajući kasnijem ministru. Njegove nadležnosti zavisile su od uređenja državne uprave.

Naziv popečitelj sreće se u dokumentima o srpskoj državnoj upravi XIX veka.

Diplomatski naziv za osmansku vladu, često u obliku Visoka Porta. Potekao je od naziva za vrata i sedište vlasti, a u dokumentima označava središnju državnu upravu.

Pregovori sa Portom znače pregovore sa osmanskom vladom, a ne sa posebnim gradom.

Razdoblje ljudske prošlosti koje za određenu oblast prethodi pisanim izvorima. Istražuje se prvenstveno preko materijalnih ostataka, a njen završetak nije isti u svim krajevima.

Pojava pisma u jednoj oblasti ne završava praistoriju istovremeno svuda.

Posebne jedinice u rimskom carskom dobu zadužene za zaštitu cara. Imale su povlašćen položaj i mogle su da utiču na borbe za presto i izbor vladara.

Pretorijanci su bili carska garda; naziv nije označavao celu rimsku vojsku.

Sporazum o obustavi neprijateljstava, na određenom prostoru i pod dogovorenim uslovima. Ne mora da znači završetak rata niti sklapanje konačnog mira.

Primirje i mirovni ugovor nisu isti dokument.

Teritorijalna upravna jedinica države. U Rimskom carstvu označava oblast pod rimskom upravom, čija se organizacija menjala tokom vremena.

Rimska provincija imala je svoje upravne i vojne potrebe.

Naziv za podaničko stanovništvo koje u osmanskom poretku plaća poreze i izdržava vladajući sloj. U ranijoj upotrebi obuhvata i muslimane; kasnije se često sužava na hrišćanske podanike.

Značenje reči raja treba proveriti prema veku i izvoru.

Nemačka reč za carstvo ili državu. U istorijskim tekstovima često označava određene nemačke državne poretke, pa je potrebno utvrditi na koje razdoblje se naziv odnosi.

Izrazi Drugi rajh i Treći rajh ne označavaju isti politički poredak.

Oružani sukob organizovanih političkih zajednica ili grupa. Može obuhvatiti mnoge bitke, operacije i prekide borbi, uz velike posledice za stanovništvo i privredu.

Život civila i snabdevanje vojske deo su istorije rata.

Duboka promena političkog, društvenog ili privrednog poretka. U političkoj istoriji često uključuje rušenje postojeće vlasti i uspostavljanje novih institucija i odnosa.

Industrijska revolucija označava drugačiju vrstu promene od političke revolucije.

Oblik državnog uređenja u kojem položaj šefa države nije nasledna monarhijska funkcija. Način izbora i stvarna raspodela vlasti razlikuju se između republika.

Republika sama po sebi nije garancija demokratskog poretka.

Proces prihvatanja rimskih pravnih, jezičkih, kulturnih i životnih obrazaca. Nije se odvijao svuda podjednako niti je odmah potisnuo sve lokalne tradicije.

U jednom naselju rimski način gradnje mogao je postojati uz starije običaje.

Naziv za najnoviju istorijsku epohu. U različitim periodizacijama njen početak vezuje se za kraj XVIII veka, XIX vek ili kasnije prekretnice.

Naziv epohe ne znači da su svi njeni događaji još u živom sećanju.

U jugoslovenskoj socijalističkoj istoriji, sistem u kojem su radnici preko svojih tela učestvovali u upravljanju preduzećima, uz širenje tog načela na druge oblasti društva. Praksa je zavisila i od političkih i privrednih ograničenja.

Radnički savet bio je važna ustanova tog sistema.

Savez koji su 1815. sklopili vladari Rusije, Austrije i Pruske. Pozivao se na hrišćanska načela i bio povezan sa nastojanjima da se posle Napoleonovih ratova očuva monarhijski poredak.

Sveta alijansa pripada evropskoj diplomatiji XIX veka, a ne savezima iz Prvog svetskog rata.

Veće u starom Rimu sa velikim političkim uticajem, čiji su sastav i ovlašćenja menjani kroz vreme. Naziv se kasnije koristi i za druga predstavnička tela, naročito gornje domove parlamenta.

Rimski senat i današnji parlamentarni senat nisu ista ustanova.

Preseljavanje većeg broja ljudi, privremeno ili trajno. Uzroci mogu biti ratovi, ugroženost, traženje zemlje, posla ili drugih uslova za život.

Velike seobe menjaju i krajeve iz kojih se odlazi i krajeve u koje se dolazi.

Antički naziv grada na području današnjeg Beograda. U rimskom dobu bio je važno naselje i vojno središte na ušću Save u Dunav.

Kada izvor pominje Singidunum, govori o antičkom gradu, a ne o celom savremenom Beogradu.

Pripadnik osmanske konjice. Timarski spahija koristio je prihode dodeljenog timara uz vojnu obavezu, ali nije time postajao neograničeni privatni vlasnik zemlje.

Prihod od timara služio je za izdržavanje spahije i ispunjavanje njegove službe.

Istorijska epoha između antike i novog veka. Za evropsku istoriju uobičajeno se okvirno vezuje za vreme od V do XV veka, uz različite datume razgraničenja.

Pad Zapadnog rimskog carstva 476. često služi kao početna školska granica.

Oblast oko Sredozemnog mora, poznata i kao Mediteran. U istoriji je važna kao prostor plovidbe, trgovine, migracija i susreta različitih društava.

Sredozemlje obuhvata delove Evrope, Afrike i Azije; nije isto što i jedna država.

Društveni sloj sa određenim pravnim položajem, pravima i obavezama. U staleškim društvima razlike se ne zasnivaju samo na imovini već i na poreklu i priznatom statusu.

Plemstvo i sveštenstvo imali su posebna prava u mnogim evropskim državama.

Naziv za najraniju istorijsku epohu posle pojave pisanih izvora, naročito u proučavanju Starog istoka i antičkog sveta. Njene granice nisu iste u svim oblastima.

Pad Zapadnog rimskog carstva 476. često služi kao granica starog i srednjeg veka u evropskoj istoriji.

Najviša vlast države na njenoj teritoriji i njena nezavisnost u spoljnim odnosima. U istoriji se nosilac i način vršenja te vlasti menjaju, pa se pojam tumači u konkretnom poretku.

Autonomija i suverenitet nisu isto pravo.

U starijoj srpskoj upotrebi, naziv za kurira koji je prenosio službena pisma, često jašući na konju. U ovom značenju označava službu, a ne nužno narodnost čoveka.

Pomen tatarina u prepisci može da govori o prenosu poruke i brzini njenog dostavljanja.

U osmanskom sistemu, dodeljeni izvor prihoda, najčešće sa određenog zemljišnog područja, vezan za obavljanje službe. Timarski spahija ubirao je propisane prihode uz vojnu obavezu.

Timar nije isto što i privatno vlasništvo nad svom zemljom i njenim stanovnicima.

Najviši pravni akt države koji uređuje osnovne institucije, raspodelu vlasti i prava. Za istorijsko razumevanje važni su i sadržaj ustava i način na koji se primenjivao.

Ustavni tekst i stvarni politički život mogu znatno da se razlikuju.

Organizovano podizanje dela stanovništva protiv postojeće vlasti ili okupacije. Ciljevi i obim mogu biti različiti, od promene lokalnih odnosa do oslobođenja i stvaranja nove države.

Prvi i Drugi srpski ustanak pripadaju procesu obnove domaće vlasti.

Zbijeni borbeni raspored pešadije u antičkom grčkom i makedonskom svetu. Vojnici su zajednički držali front, koristeći koplja i štitove, ali su se oprema i organizacija menjale.

Makedonska falanga sa dugim kopljima nije imala sasvim isti oblik kao ranija hoplitska falanga.

Posed ili pravo na prihod koje gospodar daje vazalu uz određene obaveze, naročito vernost i službu. Feud ne mora da bude samo zemljište.

Za razumevanje feuda važno je ko ga daje, ko ga koristi i pod kojim uslovima.

Naziv za skup srednjovekovnih odnosa zasnovanih na zemljišnim posedima, zavisnosti seljaka i vezama službe i zaštite među gospodarima. Oblici tih odnosa razlikovali su se prema oblasti i vremenu.

Zapadnoevropski vazalni odnos ne objašnjava sam sve odnose u srednjovekovnoj Srbiji.

Naziv za dažbinu koji kroz istoriju ima više značenja. U osmanskom kontekstu srpskih izvora često označava glavarinu koju plaćaju određeni nemuslimanski muški podanici, uz propisane izuzetke.

Harač nije naziv za svaki porez koji je stanovništvo plaćalo.

Svečana sultanova naredba ili povelja sa njegovom potvrdom. U srpskoj istoriji hatišerifi su važni dokumenti u uređivanju autonomije i odnosa sa Osmanskim carstvom.

Hatišerif iz 1830. važan je za položaj Kneževine Srbije.

Poredak položaja prema stepenu vlasti, odgovornosti ili ugleda. U istoriji se može odnositi na državu, vojsku, crkvu ili odnose među društvenim slojevima.

Vojna hijerarhija određuje ko kome izdaje naređenja i ko za njih odgovara.

Religija zasnovana na veri u Isusa Hrista i njegovom učenju. Razvilo se u rimskom svetu, a kroz istoriju su se oblikovale različite crkve i tradicije, među njima pravoslavlje, katoličanstvo i protestantizam.

Uloga crkve u srednjovekovnoj državi ne može se objasniti samo današnjim verskim običajima.

Proučavanje računanja vremena i utvrđivanje vremenskog redosleda događaja. U praktičnoj upotrebi znači i pregled događaja poređanih prema datumima.

Vremenska linija je sažet hronološki pregled.

Slovenski naziv za Konstantinopolj, današnji Istanbul. Konstantin ga je 330. svečano ustanovio kao novu prestonicu na mestu starijeg grada Vizantiona; kasnije je bio središte Vizantijskog i Osmanskog carstva.

Carigrad, Konstantinopolj i Istanbul mogu označavati isti grad u različitim istorijskim tekstovima.

Država na čijem je čelu car, a u širem smislu velika politička celina koja obuhvata različite zemlje i zajednice. Titula i stvarni način upravljanja zavise od istorijskog konteksta.

Dušanova carska titula povezana je sa proširenjem države i njenim uređenjem.

Udruženje zanatlija istog ili srodnog zanata koje uređuje obuku, rad i pristup zanimanju. U pojedinim gradovima cehovi su imali i društvene, verske i političke uloge.

Majstor, kalfa i šegrt imali su različite položaje u zanatskoj obuci.

Zemljišni posed u osmanskom svetu čiji su oblik, veličina i odnos prema državnoj zemlji varirali kroz vreme. U kasnijim razdobljima često se vezuje za veća privatna gazdinstva.

Čifluk i timar ne treba koristiti kao potpuno iste nazive.

Umnožavanje teksta ili slike pomoću pripremljene forme, a kasnije i drugim postupcima. Reč označava i novine i časopise, pa značenje zavisi od teme.

Širenje štampe promenilo je dostupnost knjiga, vesti i političkih poruka.