Praistorija Srbije, osmi deo: gvozdeno doba, Tribali, Skordisci, Dardanci

Prvi gvozdeni predmeti na Balkanu javljaju se oko kraja drugog i početka prvog milenijuma pre nove ere, otprilike između 1000. i 800. godine. U početku su retki i dragoceni, često su to sitni noževi, igle ili ukrasi. Među najranijim nalazima u Srbiji su gvozdeni predmeti iz Mojsinja kod Čačka, koji se danas čuvaju u Narodnom muzeju u Čačku.

Gvožđe se ne dobija kao bronza. Bakar i kalaj se tope i sipaju u kalup, a gvožđe se topi tek na oko 1.540 stepeni, što praistorijske peći nisu mogle da postignu. Zato se radilo drugačije. U glinenu peć, nisku kao čovek do pojasa ili do grudi, naizmenično se slagala ruda i drveni ugalj, a mehovima se uduvavao vazduh. Na temperaturi od oko 1.200 stepeni gvožđe se iz rude izdvaja kao sunđerasta, užarena grudva pomešana sa troskom. Peć se zatim razbijala ili otvarala pri dnu, grudva se vadila klještima i kovala dok je još bila vrela, da bi se iz nje istisnula troska.

Tek posle toga kovač je od tog komada pravio sekiru, nož ili vrh koplja, zagrevajući ga u vatri i kujući na nakovnju. Posao je tražio mnogo uglja, mnogo rada i dosta znanja, ali nije zavisio od dalekih trgovaca. Gomile troske, staklaste i tamne, i danas otkrivaju mesta gde su takve radionice radile.

U istom vremenu, posebno u brdovitim krajevima zapadne Srbije, ljudi grade gradine: naselja na vrhovima brda, opasana bedemima od suvozida i zemlje. Takvo mesto se lakše branilo i sa njega se video okolni kraj. Ispod gradina, na padinama, nalaze se humke, zemljani i kameni grobni humci podignuti nad pokojnicima. Arheolozi ovaj krug naselja i humki u zapadnoj Srbiji i istočnoj Bosni povezuju sa takozvanom glasinačkom kulturom, nazvanom po visoravni Glasinac kod Sokoca.

Većina humki krije skromne grobove. Nekoliko njih, međutim, sadrži oružje, nakit i posude donete izdaleka, i upravo takvi grobovi, o kojima govori sledeće poglavlje, pokazuju da su na čelu nekih zajednica stajali bogati i moćni pojedinci.

Kod sela Atenica, nedaleko od Čačka, nalaze se dve humke koje su dugo bile jedini sistematski istražen primer takvih grobova u Srbiji. Datuju se u kraj šestog veka pre nove ere. Arheolozi ih nazivaju kneževskim, jer su prilozi daleko bogatiji od onih u običnim grobovima tog vremena.

U njima su pronađeni predmeti koji nisu mogli da nastanu u Šumadiji: perle od jonskog stakla i staklene paste, perla od ćilibara u obliku labuda i pločica iz Atike sa likom divljeg vepra. Jonija je bila grčka oblast na obali današnje Turske, a Atika oblast oko Atine. Ćilibar je, kao i u bronzanom dobu, stizao sa obala Baltika. U jednoj od humki otkrivena je i obredna površina sa tri pravougaona prostora oivičena kamenjem, i nizom jama ispunjenih tamnom zemljom, ulomcima posuda i spaljenim kostima.

Još bogatiji nalaz potiče iz Novog Pazara. Godine 1957, tokom istraživanja Petrove crkve, ispod temelja njene priprate otkriven je kneževski grob iz kraja šestog i početka petog veka pre nove ere. U njemu je bila velika količina ćilibara, zlatni i srebrni nakit i predmeti uvezeni iz grčkog sveta. Nalaz se danas čuva u Narodnom muzeju Srbije u Beogradu i poznat je kao Novopazarsko blago.

Fibule sa fotografije su kopče kojima se pričvršćivao ogrtač. Napravljene su od zlata, a male zlatne aplikacije bile su, po svemu sudeći, prišivene na odeću ili pokrov.

Sličan grob otkriven je 2008. godine i kod Velike Krsne, nedaleko od Mladenovca. U humci podignutoj pre oko dve i po hiljade godina bio je sahranjen ugledan čovek, zajedno sa delovima svog oružja, odeće i drugim dragocenostima. Istraživači ga smatraju vođom jedne tribalske zajednice, a o Tribalima su neki grčki pisci govorili kao o najbrojnijem i najmoćnijem narodu centralnog Balkana na kraju starijeg gvozdenog doba.

Šta takvi grobovi govore? Prvo, da su u šestom i petom veku pre nove ere postojale porodice ili pojedinci sa velikom moći, koje arheolozi zovu kneževima jer pravog naziva ne znamo. Drugo, da su oni imali veze sa grčkim svetom na jugu i sa trgovcima ćilibarom na severu. Centralni Balkan nalazio se na putevima između Egejskog mora i Podunavlja, a ko je te puteve kontrolisao, mogao je da dođe do retke robe. Kneževski grobovi slične vrste poznati su i u susedstvu, na primer u Banji kod Peći, gde se pripisuju Dardancima.

Ime naroda kojem su atenički i novopazarski kneževi pripadali nije zapisano uz njihove grobove. Arheologija pokazuje njihovo bogatstvo i veze sa dalekim krajevima, ali ne i jezik kojim su govorili.

Sa gvozdenim dobom na scenu stupaju pisani izvori. Grčki pisci beleže imena naroda koji žive severno od Makedonije i Trakije. Treba imati na umu ko piše: Grci su ove narode poznavali kao trgovačke partnere, plaćenike ili neprijatelje, i često su ih opisivali kao divlje. To je njihov pogled, ne pogled samih Tribala ili Dardanaca, koji nam nisu ostavili nijedan zapis.

Tribali su živeli u dolini Morave i na prostoru današnje jugoistočne Srbije i severozapadne Bugarske, između Tračana na istoku, Ilira na zapadu i, kasnije, Kelta na severu. Atinski komediograf Aristofan ih pominje 414. godine pre nove ere u komediji „Ptice“, gde se ruga tribalskom bogu, što znači da je atinska publika za njih već čula. Ozbiljniji tragovi su vojni. Godine 424. pre nove ere odriski kralj Sitalk napao je Tribale i poginuo u toj borbi. Godine 376. tribalska vojska sa kraljem Halesom prešla je Balkan i ugrozila grčki grad Abderu na obali Egejskog mora, dok je nije zaustavila atinska flota.

Najpoznatiji su sukobi sa Makedonijom. Godine 339. pre nove ere Tribali su presreli Filipa Drugog, oca Aleksandra Velikog, koji se vraćao iz pohoda na Skite, i tražili deo plena. U toj borbi Filip je ranjen kopljem u butinu, ali ih je kasnije pokorio. Četiri godine kasnije, 335. godine, Aleksandar je krenuo na sever. Prema antičkim piscima, Tribali su izgubili tri hiljade ljudi, a njihov kralj Sirm se sklonio na ostrvo Peuke na Dunavu. Tribali kasnije postepeno nestaju iz izvora; rimski pisac Apijan beleži da su se povukli među Gete, severno od Dunava.

Dardanci su živeli južnije, na prostoru današnjeg Kosova, južne Srbije i severa Severne Makedonije, sa središtem u gornjem toku Vardara. Smatraju se ilirskim narodom. I oni su ratovali sa Filipom Drugim, između 346. i 343. godine pre nove ere. Pod kraljem Longarom proširili su se na susednu Peoniju i 229. godine porazili makedonskog kralja Demetrija Drugog. Godine 200. pre nove ere bili su saveznici Rima protiv Filipa Petog. Konačno su ih Rimljani pokorili, verovatno 39. ili 29. godine pre nove ere, i njihova zemlja je ušla u provinciju Meziju.

Uticaj grčkog sveta vidi se i na tlu južne Srbije. Kod sela Krševica, desetak kilometara istočno od Bujanovca, nalazi se nalazište Kale, koje je 1965. godine otkrio Milan Jovanović, kustos Narodnog muzeja u Vranju. Sistematska iskopavanja vodi od 2001. godine Petar Popović iz Arheološkog instituta u Beogradu. Najstariji tragovi naselja na akropolju potiču iz poslednjih decenija petog veka pre nove ere, a početkom trećeg veka utvrđenje je zahvatalo najmanje četiri hektara.

Bedemi Krševice građeni su od pravilno klesanih kamenih blokova, tehnikom koja je bila uobičajena u grčkom svetu: dva lica zida od blokova, a između njih ispuna. Otkriven je i veliki zasvođeni rezervoar za vodu, dimenzija deset sa šest metara u osnovi, iz vremena oko prelaza četvrtog u treći vek pre nove ere. Najviše je takozvane sive helenizovane keramike, ali ima i atinskog posuđa sa crvenim figurama i amfora za prevoz vina i ulja iz egejskih središta kao što su Tasos, Mende i Hios. Neki istraživači u Krševici traže grad Damastion, poznat iz antičkih izvora po rudnicima srebra, ali to za sada ostaje pretpostavka.

Iz tih podataka se vidi da centralni Balkan u četvrtom i trećem veku pre nove ere nije bio prazan prostor između velikih sila. Na njemu su živeli narodi sa svojim kraljevima i vojskama, dovoljno snažni da zadaju udarce i Makedoncima.

Početkom trećeg veka pre nove ere sa severa su stigli Kelti, koje Grci zovu Galatima, a Rimljani Galima. Godine 279. pre nove ere velika keltska vojska prodrla je u Grčku i napala svetilište u Delfima, ali je odbijena. Prema antičkim piscima, deo te vojske povukao se na sever i, pod vođom po imenu Batanat, naselio se oko ušća Save u Dunav, otprilike 279. ili 278. godine. Od tih doseljenika, verovatno izmešanih sa domaćim stanovništvom, nastao je narod koji izvori zovu Skordisci.

Njihovo glavno naselje bilo je Singidunum, na mestu današnjeg Beograda. Ime je keltsko: završetak „dunum“ znači utvrđenje. Na drugoj obali Save nalazio se Taurunum, današnji Zemun. Skordisci su vladali Sremom, donjim tokovima pritoka Save i dolinom Velike Morave, a njihova moć se širila i dalje.

Kako su živeli, najbolje pokazuje groblje na Karaburmi u Beogradu, sa oko devedeset šest grobova koji se protežu od ranog latenskog vremena do prvog veka nove ere. U njima su pronađeni mačevi, koplja, delovi štitova i pojasevi od lanaca, oružje i oprema u stilu koji arheolozi zovu laten, po nalazištu u Švajcarskoj. Od kraja drugog veka pre nove ere Skordisci su kovali i sopstveni srebrni novac, podražavajući makedonske i druge helenističke kovanice. To znači da su učestvovali u trgovini širokog kruga i da su imali vlast koja je mogla da organizuje kovanje.

Krajem drugog veka pre nove ere Skordisci su se sudarili sa Rimom, koji je preko Makedonije izbio na Balkan. Rat je trajao decenijama. Godine 141. pre nove ere porazili su rimsku vojsku, a 119. godine u borbi je poginuo rimski pretor Sekst Pompej. Rimljani su uzvratili nizom pohoda: Marko Minucije Ruf ih je pobedio 110. ili 109. godine, Sula ih je potčinio 85. godine, a Scipion Azijatik im je naneo težak poraz godinu dana kasnije. Poslednji veći pohod protiv njih vodio je Tiberije, budući car, 14. godine pre nove ere.

Posle toga Skordisci ulaze u sastav rimske države, a Singidunum postaje rimsko utvrđenje na granici duž Dunava. Keltsko ime grada nadživelo je narod koji ga je dao. U sledećem delu pratimo kako su Rimljani na tom mestu, kao i u Viminacijumu i Sirmijumu, podigli gradove koji su promenili izgled ovog prostora.