Raspad carstva, knez Lazar i Kosovski boj: Istorija Srbije, srednji vek, šesti deo

Kada je Dušan umro u decembru 1355. godine, Uroš je nasledio državu koja se prostirala od starih srpskih zemalja do oblasti osvojenih od Vizantije. Imao je oko devetnaest godina i već je nosio kraljevsku titulu, dobijenu na očevom carskom krunisanju. Ipak, položaj naslednika za očevog života nije bio isto što i samostalno upravljanje carstvom. Dušanovu vlast podupirali su uspešni pohodi i lični odnosi sa velikašima. Njegov sin morao je da održava te odnose u zemlji čiji su najmoćniji ljudi već raspolagali velikim posedima i sopstvenim vojskama.

Pravo na carsku krunu polagao je i Simeon, Dušanov polubrat. Nije uspeo da pod svoju vlast dovede srpske zemlje, ali je učvrstio zasebnu vlast u grčkim oblastima, u Epiru i Tesaliji. Tako se spor u dinastiji pretvorio u trajno odvajanje jednog dela države. Drugi velikaši nisu morali da traže carski naslov da bi upravljali sve samostalnije. Onaj ko je držao utvrđeni grad, okolna sela i puteve imao je i sredstva da sprovede svoju odluku.

U narednim godinama iz zajedničke državne celine izdvajale su se oblasti sa različitim središtima. Balšići su jačali u Zeti, a u južnim krajevima isticali su se Mrnjavčevići. Granice među tim posedima nisu bile čvrste i trajne: menjale su se ratovima, porodičnim vezama i sporazumima. Za vladara je gubitak oblasti značio i gubitak ljudi od kojih je mogao da traži vojnu službu i prihoda kojima je održavao dvor. Carska titula ostajala je visoka, dok su njena stvarna ovlašćenja postajala sve uža.

Vukašin Mrnjavčević dobio je 1365. godine kraljevsku titulu i postao Urošev savladar. Njegov brat Uglješa nosio je titulu despota i upravljao oblašću oko Sera. Kralj uz cara nije bio nepoznata pojava: i sam Uroš bio je kralj za vreme Dušanove vladavine. Razlika je bila u tome što Vukašin nije pripadao vladajućoj dinastiji i što je njegova porodica imala sopstvenu snažnu oblast. Zajedničke titule nisu mogle same da otklone suparništvo. Odnosi savladara vremenom su se pogoršavali, a obim Uroševe vlasti u poslednjim godinama i danas je predmet istorijskih tumačenja.

Kasnije predanje zapamtilo je Uroša kao Nejakog. Taj nadimak lako navodi da se čitav raspad objasni ličnom slabošću jednog čoveka. Međutim, odvajanje osvojenih zemalja, moć vlastele i borbe oko nasleđa trajali su godinama. Nisu nestali rudnici, crkve i trgovi o kojima smo govorili u prethodnom delu; menjao se gospodar koji je nad njima imao vlast. U takvim prilikama osmansko napredovanje zateklo je više zasebnih oblasti, umesto jedne države sposobne da sve svoje snage upotrebi zajedno.

Osmanlije su sredinom 14. veka učvrstile uporišta na evropskoj strani moreuza. Posle Galipolja 1354. godine napredovale su kroz Trakiju, prema zemljama u kojima su se već sukobljavali vizantijski i balkanski gospodari. Uglješina oblast oko Sera bila je naročito izložena. Opasnost više nije predstavljala samo udaljeni pohod: osmanske snage približavale su se putevima i gradovima od kojih je zavisila njegova vlast. Uglješa je pokušavao da obezbedi širu saradnju protiv njih, ali do dovoljno snažnog saveza nije došlo.

U pohod je krenuo sa bratom Vukašinom. Njihova vojska poražena je 26. septembra 1371. godine na Marici, kod Černomena, zapadno od Jedrena. Prema opisima bitke, osmanski napad iznenadio je njihov logor tokom noći. Obojica braće su poginula. Pouzdan broj boraca nije poznat, pa velike brojke koje prenose kasniji pisci ne treba uzimati kao precizan popis vojske. Za dalje događaje presudno je što su dve moćne oblasti u jednom pohodu izgubile gospodare i veliki deo svojih vojnih snaga.

Posle takvog poraza nije bilo dovoljno da naslednik preuzme očev naslov. Trebalo je ponovo okupiti ljude, zadržati gradove i odbraniti imanja od suseda i Osmanlija. Vukašinov sin Marko nasledio je kraljevsku titulu, ali nije uspeo da sačuva svu očevu moć. Njegova stvarna vlast svela se na mnogo manju oblast sa središtem u Prilepu. Kralj Marko iz istorije zato je drugačiji od junaka iz narodnih pesama: nosio je visoku titulu, ali je upravljao ograničenim prostorom i na kraju priznavao osmansku vrhovnu vlast.

U delovima Makedonije opstale su i druge lokalne dinastije, među njima Dragaši. Njihov položaj pokazuje kako je osmansko širenje često teklo postepeno. Oblast nije morala odmah da bude pretvorena u deo sultanove neposredne uprave. Lokalni gospodar mogao je da zadrži posede i deo svojih ovlašćenja, uz obavezu poslušnosti, davanja i vojne pomoći jačem vladaru. Takav vazalni odnos čuvao je nešto od postojeće vlasti, ali je njenu spoljnu politiku i vojsku vezivao za sultanove potrebe.

Car Uroš umro je u decembru iste 1371. godine, posle Vukašinove pogibije na Marici. Taj redosled je važan: kasnija priča da ga je kralj Vukašin ubio ne odgovara sačuvanim podacima. Uroš nije ostavio naslednika, pa se ugasila glavna vladarska linija Nemanjića. Carska vlast koju su prethodnici izgradili više nije imala nosioca koji bi mogao da objedini zemlju. Ipak, državna i kulturna istorija Srbije nije time prekinuta. U severnijim oblastima stvarala su se nova središta, a među njihovim gospodarima sve više se isticao Lazar Hrebeljanović.

Lazar je poticao iz porodice povezane sa Dušanovim dvorom. Njegov otac Pribac služio je kao logotet, jedan od ljudi zaduženih za dvorske poslove i isprave. Lazar nije nasledio carsku krunu. Do većeg položaja došao je kroz službu, posed i veze sa drugim velikašima. Bio je oženjen Milicom, koja je poticala iz bočne grane Nemanjića. Ta veza pomagala je njegovoj porodici da svoj uspon poveže sa prethodnom dinastijom, ali mu sama po sebi nije davala vlast nad svim njenim nekadašnjim zemljama.

U borbi protiv župana Nikole Altomanovića Lazar se udružio sa bosanskim banom Tvrtkom. Njihov savez porazio je Nikolu 1373. godine, a njegovi posedi podeljeni su među pobednicima. Lazar je proširio svoju oblast prema zapadu; kasnije je učvrstio vlast i u Braničevu. Jezgro njegove države nalazilo se u slivovima Morave, zbog čega je danas nazivamo Moravskom Srbijom. To nije bilo novo ime čitavog Dušanovog carstva, nego naziv za jednu od oblasti koje su iz njegovog raspada izrasle.

Kruševac je postao Lazarevo političko središte. Tu su podizani utvrđeni grad, dvor i pridvorna crkva koju danas zovemo Lazarica. Posvećena Svetom Stefanu, povezivala je novi dvor sa zaštitnikom i vladarskim nasleđem Nemanjića. Na malom prostoru okupljeni su odbrana, uprava i bogosluženje. Grad nije služio samo da se u njemu boravi: iz njega su izdavane isprave, potvrđivane trgovačke povlastice i uređivani odnosi sa susedima.

Lazareva oblast oslanjala se i na rudarska mesta, među kojima su bili Rudnik i Novo Brdo. Trgovina ih je povezivala sa Dubrovnikom i drugim gradovima. Srebro i promet robe davali su prihod potreban za vojsku i gradnju, pa je vlast nad rudnikom vredela više od još jednog imena u vladarskoj tituli. Povelje trgovcima pokazivale su da gospodar želi da promet traje i da ljudi znaju pod kojim uslovima mogu da rade. Bez prihoda od zemlje i trgovine ni čvrst bedem ni brojna vlastela nisu bili dovoljni za dugotrajnu vlast.

U Lazarevo vreme postignuto je 1375. godine pomirenje srpske i carigradske crkve, posle spora nastalog za Dušana. Crkvena podrška povećavala je knežev ugled, dok su njegove zadužbine taj odnos činile vidljivim. Najvažnija među njima bila je Ravanica, podignuta u poslednjim decenijama 14. veka i namenjena i za njegovo grobno mesto. Za održavanje manastira obezbeđivani su posedi i prihodi. Zadužbina je zato obuhvatala više od crkvenog zdanja: imala je svoju ekonomiju, ljude i trajne obaveze.

Lazarica i Ravanica pripadaju graditeljstvu koje nazivamo moravskom školom. Na njihovim zidovima smenjuju se kamen i opeka, a prozori i pročelja ukrašeni su klesanim ornamentima i rozetama. Vreme političkih podela ostavilo je veoma prepoznatljivu umetnost. Njena zdanja nisu nastajala van života države, nego uz dvorove i manastirske posede, radom neimara, klesara i slikara. Dok se carstvo delilo, u Pomoravlju su se gradila nova mesta oko kojih će se okupljati vlast i crkva.

Lazarev uticaj širio se i porodičnim savezima. Njegov zet Vuk Branković držao je oblasti na Kosovu i sarađivao sa njim. Bosanski vladar Tvrtko, koji je 1377. uzeo kraljevsku krunu, bio je važan saveznik sa sopstvenim ambicijama. Ni jedan ni drugi nisu bili obični kneževi činovnici. Lazar nije obnovio jedinstveno carstvo niti je postao car, iako ga narodna pesma tako naziva. Pred osmanskim pritiskom morao je da pridobije druge gospodare i da njihovu saradnju pretvori u zajedničku odbranu.

Do velikog sukoba došlo je na Kosovu polju, severno od Prištine, na Vidovdan, 15. juna 1389. godine po tadašnjem julijanskom kalendaru. Vidovdan se danas obeležava 28. juna. Sa knezom Lazarom učestvovali su Vuk Branković i odred bosanskog kralja Tvrtka, na čelu sa vojvodom Vlatkom Vukovićem. Protiv njih je stajala vojska sultana Murata Prvog. Mesto boja nalazilo se u Vukovoj oblasti, pa je i njegova odbrana bila neposredno povezana sa ishodom sukoba.

O samom toku bitke znamo manje nego što bi se moglo zaključiti iz mnoštva kasnijih priča. Nisu sačuvani pouzdani spiskovi boraca ni izveštaj koji bi omogućio da se tačno nacrtaju svi položaji i redosled napada. Izvori potvrđuju pogibiju oba vladara i velike gubitke. Lazar je zarobljen i pogubljen, dok se opisi načina i trenutka Muratove smrti razlikuju. Njegov sin Bajazit preuzeo je vlast. Pojedinosti sa kojima se susrećemo u kasnijim hronikama moraju se proveravati prema vremenu kada su zapisane i onome što je pisac zaista mogao da zna.

Muratova pogibija vezuje se za Mazgit, oko dva kilometra od današnjeg Obilića. Na tom mestu raste drvo koje je udar groma rascepio napola.

Priča o ratniku koji je usmrtio Murata ima staru osnovu, ali je kroz vekove dobijala nova imena i pojedinosti. Miloš Obilić postao je središnji junak tog predanja. To ne znači da svaki deo njegove epske biografije predstavlja potvrđen događaj. Isto važi za optužbu da je Vuk Branković izdao Lazara. U izvorima bliskim bici nema potvrde za takvu izdaju. Vuk je preživeo i nastavio da upravlja svojom oblašću; upravo njegov život posle Kosova i odnosi među naslednicima kasnije su postali deo sasvim drugačije priče.

Prve vesti o ishodu nisu bile jedinstvene. Tvrtko je svojim zapadnim sagovornicima javljao o pobedi, a Muratova smrt snažno je odjeknula izvan Balkana. Kasnija osmanska i srpska pripovedanja oblikovala su drugačiju sliku. Zbog toga se vojni ishod ne može objasniti samo jednom porukom poslatoj neposredno posle sukoba. Mnogo se jasnije vide posledice: Lazareva oblast ostala je bez vladara i važnog dela svoje vojne snage, dok je osmanska država uspela da nastavi pritisak pod novim sultanom.

Kneginja Milica preuzela je brigu o državi i položaju svojih maloletnih sinova Stefana i Vuka. Sa severa su već u jesen 1389. stizali ugarski napadi, dok je na drugoj strani stajao Bajazit. Odluke su morale da sačuvaju što više zemlje, gradova i ljudi u okolnostima u kojima nije bilo ravnopravnog izbora. Lazarevi naslednici prihvatili su osmansku vrhovnu vlast. To je značilo obaveze prema sultanu, uključujući vojnu pomoć, uz opstanak domaće vlasti u njihovoj oblasti.

Kosovo zato nije bio dan kada su sve srpske zemlje odmah nestale sa političke karte. Nastavili su da postoje dvor, crkva, rudnici, trgovi i lokalna uprava, ali pod znatno težim uslovima. Stefan Lazarević će iz tog vazalnog položaja krenuti u svoju vladavinu. Promena državnog položaja i nastavak unutrašnjeg života tekli su istovremeno: ono što je ostalo trebalo je održati, a prostor za samostalnu odluku tražiti između moćnijih suseda.

Sećanje na Lazara razvijalo se već među njegovim naslednicima i u crkvenoj sredini. Njegovo stradanje dobilo je značenje mučeništva, a Ravanica postala središte njegovog kulta. Monahinja Jefimija, nekadašnja despotica Jelena, udovica Uglješe poginulog na Marici, početkom 15. veka izvezla je Pohvalu knezu Lazaru zlatnim nitima na tkanini. U tom delu susreću se dva stradanja o kojima smo govorili: propast njene porodice na jugu i pogibija kneza čijoj se porodici pridružila. Pohvala je molitva i književno delo, svedočanstvo o pamćenju Kosova i neizvesnom vremenu njegovih naslednika.