Sveti Sava: Istorija Srbije, srednji vek, četvrti deo

Rastko, najmlađi sin Stefana Nemanje i Ane, rođen je 1169. ili 1174. godine. Izvori se ne slažu, a razlika od pet godina menja i to koliko je bio mlad kada je doneo najvažniju odluku u životu. Kao momak dobio je na upravu Hum, primorsku oblast oko Neretve, kako je to bio običaj sa vladarskim sinovima.

Oko 1192. godine Rastko je pobegao od kuće. Prema žitijima koja su o njemu napisali kasniji pisci, monasi Domentijan i Teodosije, u Srbiju su došli monasi sa Svete Gore, a mladić je sa jednim od njih krišom otišao na Atos. Zamonašio se u ruskom manastiru Svetog Pantelejmona i dobio ime Sava. Otac je za njim poslao vojnike, ali kada su stigli, Sava je već bio monah.

Sa ruskog prešao je u grčki manastir Vatoped. Tu mu je 1197. godine došao otac, sada monah Simeon. Zajedno su obnovili napušteni manastir Hilandar, koji im je vizantijski car 1198. godine predao kao srpski. Ta priča ispričana je u prethodnom delu.

Posle očeve smrti 1199. godine Sava se povukao u Kareju, upravno središte Svete Gore, gde je podigao malu isposnicu. Za nju je napisao Karejski tipik, pravila za život monaha koji žive sami, u molitvi i tišini. Isposnica postoji i danas i pripada Hilandaru.

Iste, 1199. godine, Sava je napisao i Hilandarski tipik, pravila po kojima je trebalo da živi novi srpski manastir. U njega je uneo i kratko žitije svog oca, prvi zapis o Nemanjinom životu iz ruke nekoga ko ga je poznavao. Hilandar je od tada imao svoja pravila, imanje i bratiju.

Dok je Sava bio na Svetoj Gori, njegova braća su ratovala. Najstariji, Vukan, zbacio je 1202. godine Stefana uz pomoć ugarskog kralja, a Stefan je 1204. vratio presto. Sava je oko 1207. godine poneo očeve mošti iz Hilandara u Srbiju. Nad grobom oca u Studenici braća su se pomirila.

Sava je ostao u Studenici kao iguman, starešina manastira. Napisao je 1208. godine Studenički tipik, pravila po kojima je manastir živeo i koja su postala uzor za druge srpske manastire, i u njega uneo žitije svog oca, jedno od prvih dela srpske književnosti. Tipik propisuje i brigu o bolesnima, pa se Studenica pominje kao mesto gde je postojala manastirska bolnica.

U tim godinama Sava je počeo i najveći posao svog života, prikupljanje i prevođenje crkvenih i građanskih zakona. Rad je trajao više od deset godina, delom u isposnici kod Studenice, i završen je 1219. godine kao Zakonopravilo, o kome će biti reči niže.

Za to vreme Stefan je tražio krunu. Krunisan je 1217. godine i postao prvi srpski kralj iz loze Nemanjića, zbog čega ga zovemo Prvovenčani. Krunu je poslao papa. Predanje i kasniji pisci pamte i krunisanje koje je obavio Sava u Žiči, i istoričari i danas raspravljaju o tome kako su se ta dva krunisanja odnosila jedno prema drugom.

Do 1219. godine crkva u Srbiji bila je pod Ohridskom arhiepiskopijom, čije je sedište bilo van srpske države i čiji su arhiepiskopi bili Grci. Kralj je dakle vladao zemljom u kojoj crkvom upravlja neko drugi. Sava je hteo da to promeni, a prilika se ukazala zbog onoga što se desilo Vizantiji.

Godine 1204. krstaši Četvrtog krstaškog rata osvojili su Carigrad i u njemu osnovali Latinsko carstvo. Vizantijski car i patrijarh sklonili su se u Nikeju, u Maloj Aziji, i odatle pokušavali da sačuvaju ono što je ostalo od carstva i crkve. Istoričari smatraju da je Nikeji bilo stalo da Srbija, čiji se kralj upravo krunisao krunom iz Rima, ostane vezana za pravoslavnu crkvu.

Sava je 1219. godine otišao u Nikeju. Patrijarh Manojlo Prvi Sarandin, uz saglasnost cara Teodora Prvog Laskarisa, posvetio ga je za prvog arhiepiskopa samostalne srpske crkve. Samostalnost, autokefalija, značila je da srpska crkva sama bira svoje arhiepiskope i da njima ne upravlja ni Ohrid ni Carigrad. Ohridski arhiepiskop se tome oštro protivio, ali odluka je ostala.

Sedište nove arhiepiskopije postala je Žiča, manastir kod današnjeg Kraljeva, koji su Stefan i Sava gradili od 1207. do 1217. godine, uz grčke majstore. Danas su joj fasade crvene. Stefan je odredio da se u Žiči krunišu budući srpski kraljevi. Arhiepiskopija je u Žiči ostala oko trideset godina, a potom je preneta u Peć, dalje od opasnosti sa severa.

Sava je zemlju podelio na episkopije, crkvene oblasti sa po jednim episkopom. Bilo ih je jedanaest: Žička, Raška, Zetska, Humska, Dabarska, Moravička, Budimljanska, Toplička, Hvostanska, Lipljanska i Prizrenska. Za episkope je postavio svoje učenike, monahe koje je sam pripremao. Od tada su se srpski episkopi i arhiepiskop birali i posvećivali u Srbiji, bez odobrenja iz Ohrida ili Carigrada.

Iste godine završio je Zakonopravilo, zbornik crkvenog i građanskog prava sastavljen od vizantijskih izvora: odluka crkvenih sabora, careva i patrijaraha, sa više od sto članaka o crkvenim pitanjima, građanskom pravu, bogosluženju i moralu. Zakonopravilo je bilo na snazi do Dušanovog zakonika 1349. godine, a njegov prepis iz 1262. godine, Ilovički, najstariji je sačuvan. Iz srpskog prevoda Zakonopravilo je prešlo i u Rusiju, gde je dugo korišćeno kao Krmčija.

Kao arhiepiskop, Sava je obilazio zemlju, postavljao sveštenike i uređivao život manastira, u kojima su se monasi učili čitanju i pisanju. U narodnom sećanju ostao je pre svega učitelj, onaj koji je doneo znanje, i tako ga prikazuju i narodne priče.

Sava je dva puta putovao u Svetu zemlju, 1229. i 1234. godine. Obišao je Jerusalim i druga sveta mesta, a u Jerusalimu i Akri obezbedio je smeštaj za srpske monahe i hodočasnike. Prema žitijima, na tim putovanjima sakupljao je knjige, mošti i ikone za srpske manastire i sretao se sa patrijarsima istočnih crkava.

Iz Jerusalima je Sava pisao igumanu Studenice Spiridonu. To pismo je sačuvano i smatra se jednim od najstarijih srpskih pisama. Uz tipike, žitije oca i Zakonopravilo, ono pokazuje Savu kao pisca, pa se on, zajedno sa bratom Stefanom, koji je takođe napisao žitije njihovog oca, smatra začetnikom srpske književnosti.

Pre drugog putovanja Sava se povukao sa trona arhiepiskopa i na svoje mesto postavio učenika Arsenija. Vraćajući se iz Svete zemlje, zastao je u Trnovu, prestonici Bugarske, gde se razboleo i umro u januaru 1236. godine, prema nekim izvorima 1235. godine. Sahranjen je u Trnovu, ali je kralj Vladislav, Savin sinovac, 1237. godine preneo njegove mošti u svoju zadužbinu, manastir Mileševu.

U Mileševi je i freska Save koju vidite u ovom tekstu. Smatra se da je naslikana dok je Sava bio živ ili ubrzo posle njegove smrti, pa se ubraja među najvernije njegove likove. Mileševa je postala jedno od najvažnijih srpskih svetilišta, mesto na koje su vekovima dolazili hodočasnici.

Narod je Savu zapamtio na svoj način. U pričama koje su zapisivane u devetnaestom veku, Sava hoda po zemlji kao skroman monah, uči ljude poslovima, kažnjava pohlepne i nadmudruje đavola. Te priče nisu istorija, ali pokazuju koliko je njegovo ime bilo prisutno u svakodnevnom životu, daleko od dvora i manastira.

Sava je kao svetac živeo i posle propasti srpske države. Kada su Srbi u Banatu 1594. godine podigli ustanak protiv Osmanlija, sa zastavama na kojima je bio lik Svetog Save, osmanske vlasti su naredile da se njegove mošti iz Mileševe odnesu u Beograd i spale na Vračaru. Na mestu za koje se veruje da su tu spaljene danas stoji Hram Svetog Save. Ideja o hramu pokrenuta je 1895. godine, kamen temeljac postavljen je 1935, a gradnja je prekinuta Drugim svetskim ratom i nastavljena tek 1985. godine. Kupola teška oko četiri hiljade tona podignuta je 1989, spoljašnjost je završena 2004, a unutrašnjost 2020. godine. Hram je dug 91 i širok 81 metar, sa krstom visok 78 metara, i spada među najveće pravoslavne crkve na svetu, a mozaici u njemu prekrivaju oko petnaest hiljada kvadratnih metara. Od 1840. godine Savindan, 27. januar, slavi se u srpskim školama kao školska slava.