Od kraljeva do cara Dušana: Istorija Srbije, srednji vek, peti deo

Posle smrti Stefana Prvovenčanog oko 1228. godine, kruna je prelazila sa jednog njegovog sina na drugog. Najpre je vladao Radoslav, pa Vladislav, ktitor Mileševe, u koju su prenete Savine mošti. Njihova vlast zavisila je i od prilika u susednim državama. Kada bi oslabio oslonac u Vizantiji ili Bugarskoj, menjao se i odnos snaga među srpskom vlastelom. Kraljevina je imala svoju dinastiju i samostalnu crkvu, ali presto još nije bio siguran samo zato što je pripadao Nemanjiću.

Treći brat, Stefan Uroš Prvi, došao je na vlast 1243. godine i ostao na prestolu više od tri decenije. Za njegove vladavine u Srbiji se pojavljuju Sasi, rudari nemačkog porekla, sa znanjem o otkopavanju rude i topljenju metala. Njihov dolazak obično se povezuje sa pomeranjima stanovništva posle tatarskog prodora u Ugarsku. Pouzdanije od priče o samoj seobi sačuvani su tragovi njihovog rada: sredinom 13. veka već su zabeleženi u Brskovu.

Brskovo, u kraju uz Taru, pominje se kao trg već 1243. godine. Rudarska mesta rasla su zajedno sa trgovinom, a u narednim decenijama razvijali su se Rudnik, Trepča i Novo Brdo. Iz zemlje je vađena ruda, iz nje izdvajano srebro, a srebro je ulazilo u novac i trgovinu. Za kralja je to značilo dodatne prihode kojima je mogao da plati vojsku i velike graditeljske poduhvate. Vlast se oslanjala i na rad rudara, uz zemlju i ljude kojima je upravljala vlastela.

Iz tog vremena ostali su Sopoćani, Uroševa zadužbina i njegovo grobno mesto. Njegova žena Jelena, poznata kao Jelena Anžujska, podigla je Gradac. Te crkve pokazuju još jednu stranu kraljevske vlasti: vladari su u kamenu i freskama ostavljali trag o sebi i svojoj porodici. Uroš je, međutim, kraj vladavine dočekao u sukobu sa starijim sinom Dragutinom. Uz pomoć ugarske vojske Dragutin ga je 1276. godine porazio kod Gacka. Svrgnuti kralj se zamonašio i poslednje mesece života proveo u Humu.

Dragutinova samostalna vladavina trajala je šest godina. Posle pada s konja i povrede noge, na saboru u Deževu 1282. godine predao je presto mlađem bratu Milutinu. Nije se povukao iz upravljanja zemljom: zadržao je oblasti oko Rudnika, Arilja i donjeg Lima, a 1284. od Ugarske dobio Mačvu sa Beogradom i oblasti u severoistočnoj Bosni. Tako je postao prvi srpski vladar koji je držao Beograd. Milutin je vladao iz južnog dela države, dok je Dragutin imao svoju oblast na severu. Pitanje čiji će potomci naslediti krunu ostalo je otvoreno.

Milutin je posle Deževa usmerio vojsku prema jugu. Osvojio je Skoplje i krajeve severne Makedonije, pomerajući težište srpske države prema vizantijskim zemljama. Skoplje je postalo jedno od njenih važnih središta. Posle dugih sukoba, mir sa Vizantijom učvršćen je 1299. godine brakom sa Simonidom, kćerkom cara Andronika Drugog. Prema vizantijskim izvorima, imala je oko pet godina. Taj brak bio je dinastički sporazum kojim su uređeni odnosi dve države i priznata Milutinova osvajanja.

Na severu je ostao spor sa Dragutinom. Šta je tačno obećano u Deževu nije sasvim jasno. Prema jednom tumačenju, Milutin je dobio pravo da vlada do smrti, a zatim je kruna trebalo da pređe na Dragutinovog sina. Sukob braće prerastao je oko 1301. godine u rat koji se, sa prekidima, protegao na više od jedne decenije. Posle Dragutinove smrti 1316. Milutin je preuzeo veliki deo njegovih zemalja. Zemlje uz ugarsku granicu ostale su predmet borbe. Jedno porodično nasledstvo time je postalo i pitanje granica države.

I dok su se braća borila, rudarska privreda se razvijala. Za Milutinova vremena u izvorima se pojavljuje Novo Brdo, čiji će rudnici u sledećem veku postati među najvažnijima na Balkanu. Rudarskim prihodima kralj je mogao da izdržava vojsku i plaća majstore. Njegove zadužbine bile su rasute po različitim krajevima, od srpskih zemalja do Svete Gore. U njima se vidi i bliska veza vladarskog dvora sa crkvom, čija je podrška značila mnogo u borbama za presto.

Predanje kaže da je Milutin podigao po crkvu za svaku godinu svoje vladavine. I bez tog broja, spisak njegovih gradnji i obnova je dug: Bogorodica Ljeviška u Prizrenu, Kraljeva crkva u Studenici, Banjska, određena za njegov grob, i zdanja u Hilandaru. Gračanica je završena 1321. godine, pri kraju njegove vladavine. Pet kupola uzdiže se nad crkvom u kojoj je kralj ostavio zapis da je staru građevinu zatekao u ruševinama i obnovio je iz temelja. Na ktitorskoj fresci nosi njen model. Crkva, natpis i portret zajedno čuvaju svedočanstvo o njegovom graditeljskom radu.

Duga vladavina ipak nije rešila nasledstvo. Milutinov sin Stefan, koji je upravljao Zetom, pobunio se 1314. godine. Otac je pobunu ugušio i naredio njegovo oslepljivanje, a potom ga poslao u progonstvo u Carigrad. Koliko je ta kazna zaista izvršena ostalo je predmet različitih tumačenja, jer je Stefan kasnije mogao da vidi. Milutin je umro 1321. godine. Njegove mošti danas se čuvaju u crkvi Svete Nedelje u Sofiji, a u Srbiji je posle njegove smrti ponovo počela borba za krunu.

Stefan se iz Carigrada vratio u Srbiju pred kraj očeve vladavine. U crkvenom predanju povratak njegovog vida vezan je za čudo Svetog Nikole; istorijska tumačenja ostavljaju mogućnost da oslepljivanje nije bilo potpuno izvršeno. Te dve vrste svedočanstava treba razlikovati. Izvesno je da je posle Milutinove smrti Stefan uspeo da se izbori za vlast i da je krunisan 6. januara 1322. godine. Njegov polubrat Konstantin takođe je polagao pravo na presto, ali je poražen i poginuo u sukobu. Nova vladavina počela je sa istim teretom koji je pratio prethodne: više pretendenata na jednu krunu.

Na spoljnom planu presudan je bio sukob sa Bugarskom. Bugarski car Mihailo Šišman i vizantijski car Andronik Treći nastojali su da zajedničkim delovanjem ograniče srpsko širenje. Stefanova vojska sukobila se sa Bugarima 28. jula 1330. godine kod Velbužda, današnjeg Ćustendila. U srpskoj pobedi istakao se mladi Dušan, a među borcima su bili i strani najamnici. Vizantijski pisac Nićifor Grigora pominje hiljadu konjanika koje naziva Keltima. Istoričari ih povezuju sa Katalancima, ali upozoravaju da broj i sastav odreda nisu sasvim pouzdani. Mihailo Šišman nije preživeo poraz; izvori se razlikuju o tome da li je poginuo odmah ili umro od rana u zarobljeništvu. Vizantijska vojska nije se spojila sa bugarskom, pa je savez protiv Srbije ostao bez očekivanog zajedničkog udara.

Za vreme tih borbi već su građeni Dečani. Kralj je svoju zadužbinu započeo 1327. godine u dolini Bistrice, pod Prokletijama. Glavni neimar bio je fra Vita iz Kotora, franjevac, što govori i o vezama srpskog dvora sa primorskim majstorima. Crkva je zidana od belog i ružičastog mermera. U njenoj građevini spojeni su oblici primorske romaničke i gotičke arhitekture sa potrebama pravoslavnog bogosluženja. Dušan je posle očeve smrti nastavio radove, a gradnja je dovršena 1335. godine. Živopisanje je trajalo do oko 1350. Danas je u Dečanima sačuvano više od hiljadu fresko-kompozicija, jedna od najbogatijih celina srednjovekovnog zidnog slikarstva.

Pobeda kod Velbužda nije sačuvala mir u vladarskoj porodici. Dušan i deo vlastele sukobili su se sa Stefanom oko vlasti i politike prema susedima. Mladi kralj je 1331. godine podigao bunu, a otac mu se predao u avgustu. Stefan je zatvoren u Zvečanu i tamo umro 11. novembra iste godine. Okolnosti njegove smrti nisu sasvim razjašnjene. Sahranjen je u svojoj zadužbini i ostao upamćen kao Stefan Dečanski, svetac Srpske crkve. Dečani, danas na Uneskovoj listi svetske baštine, sačuvali su njegov grob i delo. Presto je pripao sinu koji je nastavio očevu gradnju, ali je državnu politiku sve snažnije usmeravao ka jugu.

Dušan je krunisan za kralja 8. septembra 1331. godine. Najpre je učvršćivao vlast i uređivao odnose sa susedima. Dubrovniku je 1333. ustupio Ston i Pelješac, a sa Vizantijom 1334. sklopio mir kojim su priznata njegova osvajanja, uključujući Ohrid i Prilep. Širenje države išlo je uporedo sa sporazumima: osvajanje grada trebalo je pretvoriti u vlast koja može da se održi i posle odlaska vojske.

Velika prilika otvorila se posle smrti Andronika Trećeg 1341. godine, kada je Vizantiju zahvatio građanski rat. Dok su se suparnici borili za carski presto, Dušan je proširivao vlast u Albaniji i Makedoniji. Osvajanje Sera 25. septembra 1345. godine približilo ga je Egejskom moru. Počeo je da se naziva carem, sa namerom da vlada i zemljama koje su dotad pripadale vizantijskom carstvu. Ta ambicija zahtevala je novu titulu i drugačije uređenje dvora i crkve.

Za carsko krunisanje Dušanu je bila potrebna podrška crkvenog vrha. Srpska arhiepiskopija uzdignuta je na saboru u Skoplju u patrijaršiju, a arhiepiskop Joanikije postao je prvi srpski patrijarh. Na Uskrs, 16. aprila 1346. godine, krunisao je Dušana za cara Srba i Grka. Jelena, sestra bugarskog cara, krunisana je za caricu, a njihov sin Uroš dobio je titulu kralja. Time je dotadašnja kraljevina dobila carski rang, ali priznanje novog položaja izvan Dušanovih zemalja nije bilo opšte.

Carigradska patrijaršija osporavala je srpsku patrijaršiju i preuzimanje grčkih eparhija u osvojenim oblastima. Spor je početkom pedesetih godina 14. veka doveo do anateme, crkvenog izopštenja. U međuvremenu su pod Dušanovu vlast potpali Epir i Tesalija. Carstvo je obuhvatalo velike delove današnje Srbije, Severne Makedonije, Albanije i Grčke. Ipak, Vizantija nije nestala: Carigrad i Solun ostali su izvan njegove vlasti.

Na severu i zapadu granice su tražile vojsku i pažnju. Dušan je 1350. pokušao da vrati Hum, koji je držao bosanski ban, a 1354. su ugarske snage napale severne oblasti Srbije. Istovremeno su Osmanlije učvršćivale položaje na evropskoj strani moreuza, naročito posle zauzimanja Galipolja 1354. godine. Država koja se brzo širila morala je da odgovori na više pretnji, dok je u njenim novim oblastima trebalo urediti odnose između carske vlasti, crkve, gradova i vlastele.

Takvoj državi bio je potreban i pisani okvir za suđenje i upravljanje. Na saboru u Skoplju, na Spasovdan, 21. maja 1349. godine, donet je Dušanov zakonik. Dopunjen je 1354. godine, na saboru koji se vezuje za Ser. U uobičajenoj numeraciji ima 201 član. Primenjivao se uz Savino Zakonopravilo i vizantijske pravne zbornike, među kojima su skraćena Sintagma Matije Vlastara i takozvani Zakon cara Justinijana. Carski zakon je tako povezao nasleđeno crkveno pravo, vizantijske propise i domaće odnose.

Zakonik otkriva društvo podeljeno na staleže. Govori o crkvi i njenoj imovini, pravima vlastele, obavezama zavisnog stanovništva, trgovcima, sudijama i kažnjavanju prestupa. Sebri su bili širi sloj ljudi bez vlasteoskog položaja; među zavisnim zemljoradnicima posebno se izdvajaju meropsi. Kazne nisu bile jednake za sve društvene grupe. Propisivane su novčane i telesne kazne, sakaćenje i smrt. Stroge odredbe protiv krađe i razbojništva zahvatale su i sela u kojima bi se našli prestupnici. Zakonik zato pokazuje i koliko je sigurnost puteva i naselja bila važna za carsku upravu.

U takvom poretku postojala su i ograničenja gospodareve samovolje. Član 139 dopušta merophu, zavisnom seljaku, da se zbog nezakonitog postupanja parniči sa svojim gospodarom, čak i kada je gospodar car, carica ili crkva. Ako dobije spor, sudija treba da obezbedi isplatu i zaštitu od kasnije osvete. Članovi 171 i 172 nalažu sudijama da sude po zakoniku i da ne poslušaju ni carsko pismo koje mu protivreči. Ti propisi govore o nameri da se vlast veže zakonom. Sami po sebi ne dokazuju da je svaki podanik tu zaštitu uvek mogao da ostvari.

Originalni rukopis nije sačuvan. Zakonik poznajemo iz kasnijih prepisa, koji se razlikuju po vremenu nastanka, rasporedu i sadržaju. Među najvažnijima su Struški i Prizrenski prepis. Njegove odredbe nastavile su da žive i posle Dušanove smrti, u srpskoj Despotovini i kasnijim prepisima pod osmanskom i mletačkom vlašću. Država koja ga je donela nije opstala, ali je tekst sačuvan i prilagođavan novim prilikama.

Dušan je umro 20. decembra 1355. godine. Sahranjen je u manastiru Svetih arhangela kod Prizrena, svojoj zadužbini, a njegove mošti danas počivaju u crkvi Svetog Marka u Beogradu. Uroš je nasledio carsku titulu i prostranu državu. Nasledio je i moćnu vlastelu, različite oblasti i otvorene sukobe sa susedima. Koliko će ta celina trajati zavisilo je od toga da li će novi car uspeti da zadrži velikaše pod zajedničkom vlašću.