Bregalnička bitka 1913: kako je srpska vojska zaustavila bugarski napad

Bregalnička bitka nosi ime reke, ali je vođena na znatno širem prostoru. Visovi Osogova, tok Zletovske reke, položaji prema Štipu i pravac Krivolaka pripadali su povezanoj operaciji. Raspored se mora čitati kroz ta krila i pravce.

Bugarska Četvrta armija nastojala je da iznenadnim napadom potisne srpske snage i ostvari uspeh na spornom makedonskom prostoru. Nasuprot njoj bile su srpske Prva i Treća armija. Aleksandar Karađorđević komandovao je Prvom, a Božidar Janković Trećom armijom.

Treća armija držala je južni deo glavnog srpskog rasporeda. Drinska divizija prvog poziva bila je prema Štipu, a Timočka divizija drugog poziva na pravcu Krivolaka. Moravska divizija prvog poziva bila je armijska rezerva. Severni deo, prema Zletovskoj reci i Osogovu, pripadao je Prvoj armiji.

Putnik i Mišić radili su u Vrhovnoj komandi, a Petar Bojović bio je načelnik štaba Prve armije. Crnogorske jedinice pomagale su srpskoj vojsci. Njihovo učešće pripada istoj savezničkoj borbi, iako svaka jedinica nije od početka bila na istom mestu.

Napad je otvoren u noći 29/30. juna, bez prethodne objave rata. Srpske predstraže bile su potisnute na pojedinim tačkama, a odbrana je primila snažan udar. Dok su izveštaji stizali, komanda je morala da utvrdi i obim napada i stanje jedinica.

U svom prikazu, Savo Skoko opisuje raspravu o povlačenju na dublje pripremljene položaje i predlog Mišića da se bitka primi na postojećoj liniji. Putnik usvojio je odluku da Treća armija zadrži front, a Prva krene u protivnapad prema Rajčanskom ridu i Kočanima.

Za čitaoca je važno šta takva odluka menja. Povlačenje usred jakog napada zahteva da se jedinice izvuku, održe vezu i ponovo urede odbranu. Zadržavanje položaja takođe nosi rizik, pa mora da bude povezano sa pomoći i dejstvom na drugom delu fronta.

Treća armija dobila je zadatak da održi odbranu i zatim iskoristi povoljan trenutak za napad. Prva armija trebalo je da aktivnim dejstvom promeni odnos snaga. Odluka o ostanku na liniji zato nije bila samo poziv na istrajnost: podrazumevala je povezivanje odbrane jedne armije i napada druge.

Na frontu Drinske divizije prvog poziva vodile su se teške borbe. Bugarske snage prešle su Bregalnicu i napale njene položaje. Srpska odbrana uspela je da sačuva glavni deo linije, uz povlačenje na pojedinim delovima i gubitke.

Uvođenje Moravske divizije prvog poziva iz armijske rezerve pomoglo je da se odbrana održi. To je konkretan smisao rezerve: ljudstvo koje komanda prethodno nije rasporedila duž cele prve linije sada može da ojača ugroženi deo.

Na severu su bugarske jedinice potisnule srpske prednje delove kod Zletovske reke. Borbe su vođene i na Retkim bukvama, važnom položaju na osogovskom pravcu. Uspeh protivnika na tim tačkama nije značio da je čitava Prva armija razbijena.

Do kraja dana srpske armije zaustavile su pokušaj brzog sloma na prilazima Ovčem polju. Neke jedinice morale su da poprave raspored, druge su držale prvobitne položaje. Takav neujednačen ishod jednog dana upravo je ono što komanda mora da sagleda pre narednog naređenja.

1. jula srpska Prva armija prešla je u napad. Njene glavne napadne snage na tom delu fronta činile su Šumadijska divizija prvog poziva i Moravska divizija drugog poziva. Borbe oko Drenka i osogovskih položaja potisnule su bugarske delove i omogućile promenu inicijative.

Dunavske divizije prvog i drugog poziva imale su ulogu na severnom graničnom pravcu prema bugarskoj Petoj armiji. Bez obezbeđivanja tog prostora, napadne snage bi morale da računaju sa ozbiljnom opasnošću po bok.

Na spoju armija važnu ulogu imala je i Konjička divizija. Konjica u ovoj bici nije samo prizor jahača koji jurišaju: njeni delovi održavali su vezu i po potrebi se borili peške. U borbama uz pešadiju takav način upotrebe mogao je da pomogne tamo gde je trebalo brzo ojačati položaj.

Uspeh protivnapada značio je da protivnik više ne bira slobodno tempo borbe. Morao je da brani sopstvene položaje i da reaguje na srpsko napredovanje. Za jedinice Treće armije to je stvaralo mogućnost da se pritisak na njih postepeno smanji.

Rajčanski rid bio je važan oslonac bugarske odbrane na pravcu prema Kočanima. Srpske napadne snage morale su da pređu Zletovsku reku i savladaju položaje iza nje. Posle teških borbi rid je zauzet 4. jula, čime je otvoren put za dalje napredovanje.

Istovremeno, na južnom krilu, Timočka divizija drugog poziva trpela je snažan pritisak kod Krivolaka. Njena borba vodila se na razvučenom frontu i u nepovoljnom odnosu snaga na pojedinim tačkama. Morala je da napušta položaje i da se prikuplja radi sređivanja.

U tome je važna pouka čitave bitke. Pobeda na severnijem pravcu ne briše krizu na južnom. Rezultat nastaje povezivanjem tih događaja: protivnik koji postiže lokalni uspeh može istovremeno da izgubi mogućnost da ostvari svoj glavni plan.

Srpske snage nastavile su prema Kočanima. U borbama i nastupanju učestvovali su delovi Moravske divizije drugog poziva, crnogorskih snaga i Konjičke divizije. Kočani su zauzeti 6. jula, a bugarske jedinice povlačile su se na nove odbrambene položaje.

Na štipskom pravcu povlačenje protivnika omogućilo je srpsko napredovanje. 8. jula srpske jedinice zauzimale su položaje oko Štipa, dok su dalji pokreti 9. jula označili završetak Bregalničke bitke u hronologiji savremene Srpske enciklopedije.

Bugarska vojska nije bila potpuno uništena. Delovi su se izvukli i ponovo organizovali odbranu. Vladimir Belić u svom vojnoistorijskom prikazu ističe da srpski uspeh nije do kraja iskorišćen gonjenjem. Osvajanje položaja i uništenje protivničke vojske nisu isti rezultat.

Uz to je na istočnoj srpskoj granici nastala nova opasnost. Vrhovna komanda morala je da računa sa pirotskim i timočkim pravcem i potrebom da tamo ojača snage. Bitka je dobijena na jednom ratištu, ali se vojska i dalje nalazila u ratu.

Srpska vojska odbila je početni bugarski napad i sačuvala položaj u Makedoniji. Bugarski plan brzog vojnog rešavanja spora nije ostvaren. Pobeda je znatno ojačala Srbiju u daljem ratu i pregovorima koji će dovesti do Bukureštanskog mira, 10. avgusta 1913.

Učešće više divizija i crnogorskih jedinica pokazuje zašto se uspeh ne može pripisati samo jednom puku ili pojedinačnom jurišu. Izdržana odbrana, upotreba rezerve, osiguranje boka, prelazak reke i osvajanje visova predstavljali su različite delove istog posla.

Gubici su bili veliki. Aleksandar Životić u Srpskoj enciklopediji navodi 16.200 poginulih i ranjenih na srpskoj strani. Stariji Belićev prikaz daje zaokruženu procenu od oko 20.000. Te podatke ne treba pretvarati u dve iste precizne brojke: oba uključuju poginule i ranjene, a nisu broj samo poginulih.

Uz borbene gubitke vojska se suočavala i sa bolešću, naročito kolerom. Sanitet i oporavak pripadaju posledicama bitke jednako kao plen i zauzeti položaji. Bregalnica je ostala velika srpska pobeda, plaćena iskustvom i naporom ljudi koji su već iza sebe imali rat iz 1912.