Završne operacije 1945: oslobođenje gradova i kraj rata u Jugoslaviji

Početkom 1945. godine ratna karta Jugoslavije bila je podeljena između oslobođenih oblasti i prostora u kome su nemačke i njima potčinjene snage još držale gradove, komunikacije i odbrambene položaje. Beograd je već bio oslobođen, ali su Sarajevo, Zagreb i Ljubljana još čekali kraj okupacije. U Sremu se vodio položajni rat, u Bosni su se branili rečni i drumski pravci, a na zapadu je nemačka vojska zatvarala prilaze Lici, Primorju i Sloveniji. Završna ofanziva morala je da poveže te različite delove ratišta.

Jugoslovenska vojska u međuvremenu je dobijala novu organizaciju. Prva, Druga i Treća armija formirane su 1. januara, a Četvrta 1. marta 1945. Prvom je komandovao Peko Dapčević, Drugom Koča Popović, Trećom Kosta Nađ, a Četvrtom Petar Drapšin. U martu je Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije preimenovana u Jugoslovensku armiju, dok je Vrhovni štab reorganizovan u Generalštab. Veći sastavi omogućavali su jedinstvenije komandovanje divizijama, artiljerijom, oklopnim i inženjerijskim jedinicama na širokim pravcima.

Vojska koja je nastala iz ustaničkih odreda sada je morala da doprema velike količine municije i hrane, održava mostove i puteve, leči ranjenike i usklađuje napade sa podrškom iz vazduha. Iza armija delovale su teritorijalne komande, skladišta, bolnice i dopunske jedinice. Zato broj ljudi u ukupnom sastavu oružanih snaga nije isto što i broj vojnika koji su istovremeno napadali na prvoj liniji. Deo snaga obezbeđivao je pozadinu, deo se obučavao, a deo je ratovao iza neprijateljskog fronta.

Vojni istoričar Nikola Anić u analizi završnih operacija ukazuje i na ograničenja tog razvoja: nedovoljnu obučenost dela novih boraca, manjak stručnog kadra, motorizovanih sredstava, goriva, rezervnih delova i municije. Brojne jedinice nisu bile podjednako pokretne niti jednako opremljene. Brzina napredovanja zavisila je od toga koliko daleko za pešadijom mogu da stignu topovi, vozila i snabdevanje. U planinskim krajevima i na porušenim prelazima taj problem bio je posebno izražen.

Nasuprot njima nalazila se Grupa armija E pod komandom Aleksandra Lera, sa nemačkim divizijama i različitim pridruženim formacijama. Oružane snage NDH činile su važan deo protivničkog rasporeda u Bosni i Hrvatskoj. Nemački cilj bio je da se sačuvaju komunikacije i izbegne odsecanje velikih jedinica tokom povlačenja. Put prema Austriji vodio je preko sve užeg prostora, pa su mostovi, raskrsnice i doline ostajali uporno branjeni i kada je poraz Nemačke na evropskom ratištu postajao izvestan.

Plan Jugoslovenske armije rasporedio je zadatke po glavnim pravcima. Prva i Treća armija trebalo je da slome odbranu na severu i nastave kroz Slavoniju i Podravinu. Druga je povezivala napredovanje kroz Bosnu sa pravcima prema Uni i Karlovcu. Četvrta je nastupala preko Like, Primorja i Istre prema Trstu. Korpusi koji su već delovali iza nemačkog fronta napadali su komunikacije i pomagali pristizanju glavnih snaga. Na susednim ratištima Crvena armija napredovala je preko Mađarske prema Austriji, a zapadni saveznici pripremali su završni udar u Italiji.

Četvrta armija započela je ofanzivu 20. marta 1945. na ličkom pravcu. Pred njom su bili nemački položaji vezani za puteve i naselja između Une i mora. Napad je trebalo da razdvoji protivničke grupe, savlada odbranu u Lici i otvori prilaze Primorju. Jedinice su morale da napreduju preko planinskog zemljišta, uz ograničen broj upotrebljivih komunikacija. U takvim uslovima presecanje puta iza protivnika moglo je biti važnije od neposrednog napada na svako njegovo uporište.

Posle početnih uspeha borbe su nastavljene prema Gospiću i Otočcu, zatim prema Senju i dalje uz obalu. Gospić je oslobođen 4. aprila. Na primorskom pravcu kopnene snage sarađivale su sa mornaričkim jedinicama i desantnom pešadijom. Ostrva i obalski pravci bili su povezani sa kopnenom operacijom, jer su omogućavali obilazak pojedinih položaja i dopremanje snaga sa mora. Ipak, planirana okruženja nisu svuda zatvarana na vreme. Teško zemljište, udaljenost i slabi putevi omogućavali su delovima nemačkih jedinica da izmaknu i nastave otpor dalje na zapadu.

Istovremeno je u Bosni pripremano oslobođenje Sarajeva. Grad je za nemačku komandu bio saobraćajno i pozadinsko središte, povezano sa pravcem povlačenja dolinom Bosne. Za napad je obrazovana operativna grupa koju su činili Drugi, Treći i Peti korpus. Njene jedinice prilazile su sa više strana, dok je Druga armija svojim dejstvima severnije trebalo da oteža izvlačenje protivničkih snaga. Nemačka odbrana nastojala je da dobije vreme za povlačenje ljudstva, ranjenika i materijala.

Borbe na prilazima i ulazak jugoslovenskih jedinica u grad doveli su do oslobođenja Sarajeva 6. aprila. Međutim, glavnina nemačkih snaga nije zarobljena u samom gradu. Delovi su se izvukli prema severu, pa su borbe nastavljene na komunikacijama prema dolini Bosne. Oslobođenje grada prethodilo je slomu cele protivničke grupacije. Jedinice koje su napustile grad pojavljivale su se na sledećoj liniji i ponovo usporavale nastupanje.

Na severu je proboj Sremskog fronta 12. aprila uklonio dugotrajnu prepreku između Save i Dunava. Sa njim su bila povezana dejstva Treće armije preko Drave i Dunava. Posle borbi za utvrđenu zonu u Sremu i oslobođenja Vinkovaca, jedinice Prve armije nastavile su kroz Slavoniju. Treća armija napredovala je severnijim pravcem, preko prostora uz Dravu. Tako su nemačke snage bile pritisnute sa više strana i morale su da organizuju povlačenje na sve kraćim razmacima.

U srednjem delu ratišta Druga armija nastavila je prema Doboju i dolini Save. Doboj je oslobođen 17. aprila, a do 20. aprila jugoslovenske snage ovladale su Bosanskim i Slavonskim Brodom. Gubitak tih saobraćajnih čvorišta otežao je povezivanje nemačkih jedinica koje su se izvlačile iz Bosne sa snagama u Slavoniji. Ipak, napredovanje kroz taj prostor ostalo je niz zasebnih borbi, prelazaka reka i ponovnih prikupljanja snaga. Jedna oslobođena saobraćajnica nije značila da je čitava okolna oblast odmah bila bez protivničkih jedinica.

Krajem aprila otpor se ponovo zgusnuo na Bilogori, Ilovi i Uni, kao i na prilazima Karlovcu. Nemačka komanda koristila je rečne prepreke i uzastopne položaje da uspori armije i sačuva odstupnicu prema Zagrebu i Sloveniji. Napadači su morali da iznova organizuju vatrenu podršku i traže prolaze. Zbog tih borbi završne operacije ne mogu da se predstave samo kao trijumfalni marš od grada do grada. Čak i pred opštom kapitulacijom postojale su jedinice sposobne za organizovanu odbranu i protivnapad.

Na zapadnom krilu Četvrta armija stigla je do snažne odbrane u području Rijeke. Dok je deo snaga vezivao nemački 97. korpus, druge grupe produžavale su preko Istre i prema Trstu. U tome su učestvovale i partizanske jedinice koje su već delovale na slovenačkom primorju. Cilj je bio da se ne čeka pad svakog uporišta pre nastavka pokreta: protivnik je trebalo da bude zadržan i obuhvaćen, a važni pravci prema severozapadu dostignuti pre njegovog izvlačenja.

Jedinice Jugoslovenske armije ušle su u Trst 1. maja. U gradu su delovali i lokalni pokreti otpora, dok su nemačke grupe još pružale otpor iz pojedinih uporišta. Druga novozelandska divizija stigla je 2. maja, nastupajući u okviru savezničkih snaga iz Italije. Završetak borbi zato je uključivao susret više savezničkih učesnika. Njihove komande ubrzo su se suočile sa pitanjem ko će upravljati gradom i okolnim prostorom.

Trst je imao značaj velike luke i nalazio se u središtu suprotstavljenih teritorijalnih zahteva. Jugoslovensko rukovodstvo želelo je da vojno prisustvo učvrsti njegove posleratne zahteve, dok su zapadni saveznici insistirali na svojoj vojnoj upravi do političkog rešenja. Prema pregledu novozelandskog Ministarstva kulture i nasleđa, usledile su nedelje napete zajedničke okupacije. Jugoslovenske snage povukle su se iz grada sredinom juna. Ulazak vojske u maju nije sam po sebi određivao konačnu granicu.

Na riječkom pravcu borbe su još trajale. Rijeka je oslobođena 3. maja, ali se nemačka grupacija povlačila prema Ilirskoj Bistrici, pokušavajući da se izvuče iz obruča. Posle novih borbi glavnina 97. korpusa položila je oružje 7. maja. Time su završena dva povezana, ali vremenski različita zadatka: oslobođenje grada i prinuda protivničke grupacije na predaju. Deo jugoslovenskih jedinica potom je mogao da bude preusmeren, dok su druge preuzele zarobljenike i zaplenjeni materijal.

U unutrašnjosti su Prva, Druga i Treća armija pritiskale pravce prema Zagrebu i severu. Posle povlačenja glavnine nemačkih i snaga NDH, jedinice Druge armije ušle su u Zagreb 8. maja. Delovi Prve armije pristizali su i narednog dana, dok su druge jedinice nastavile prema odstupajućim kolonama. Zbog toga fotografije ulaska vojske u grad nose različite datume, iako se oslobođenje Zagreba vezuje za 8. maj. Istovremeno su u okolini nastavljene borbe protiv grupa koje su pokušavale da se probiju prema Sloveniji.

Ljubljana je oslobođena 9. maja. Prema gradu su nastupale jedinice Sedmog korpusa i 29. divizije, povezane sa operacijama Četvrte armije. Za stanovnike je izlazak vojske na gradske ulice označavao kraj okupacije, ali za mnoge jedinice nije označavao kraj pokreta. Dalje na severu nalazile su se nemačke i druge povlačeće kolone, a prelazi prema Austriji postajali su mesta novih pregovora, predaja i borbi.

U evropskom sećanju na završetak rata izdvajaju se 8. i 9. maj, vezani za nemačku kapitulaciju i njeno stupanje na snagu. Na jugoslovenskom ratištu naredba o predaji nije istog časa zaustavila sve kolone. Različite komande nisu svuda postupale jednako, neke jedinice pokušavale su da stignu do zapadnih saveznika, a među vojnim kolonama povlačili su se i civili. Na putevima kroz Sloveniju susretali su se organizovane jedinice, razbijene grupe i ljudi koji su bežali od neizvesne budućnosti.

Aleksandar Ler potpisao je kapitulaciju svojih snaga u Topolšici 9. maja 1945. Taj događaj potvrđuje muzejska postavka Muzeja Velenje posvećena upravo tom datumu. Potpis, međutim, nije značio da je celokupno ljudstvo već razoružano. Jugoslovenske jedinice morale su da zaustavljaju kolone, prihvataju predaju i preuzimaju naoružanje na velikom prostoru. Pregovori i stvarno polaganje oružja zato se u opisima pojedinih jedinica pojavljuju u različitim danima.

Posebno teške borbe vođene su oko Dravograda i Poljane. Jugoslovenske snage zatvarale su pravce prema austrijskoj granici, a delovi nemačkih i drugih protivničkih formacija pokušavali su da se probiju. Koroški pokrajinski muzej borbe kod Poljane prati od 13. do 15. maja. U tom širem prostoru dejstvovale su i jedinice Treće armije, koje su do završnice stigle preko Baranje, Slavonije i Podravine. Neke od njih ponovo su se našle pred zadatkom da drže rečne prelaze, ovog puta radi sprečavanja izlaska protivničkih kolona.

Petnaesti maj uzima se kao završetak glavnih ratnih operacija u Jugoslaviji. Taj datum obuhvata završne predaje i slom velikih organizovanih grupacija u severnom delu ratišta. Ne treba ga pretvarati u tvrdnju da posle njega nije bilo nijednog oružanog sukoba. Za pojedine gradove rat je bio završen ranije, za jedinice u pokretu predaja protivnika tek je stvarala nove zadatke, a za porodice nestalih neizvesnost se nastavljala i posle svih vojnih saopštenja.

U bilansu se moraju razlikovati poginuli u borbi, ranjeni, zarobljenici i civilne žrtve. Broj zarobljenih nije broj ubijenih, a procene protivničkih gubitaka iz ratnih izveštaja nisu automatski konačni poimenični podaci. Završne operacije obuhvatile su veliki prostor i brojne jedinice, pa jedan zbir bez objašnjenja vremena, teritorije i kategorija može više da zamagli nego da objasni ljudsku cenu. Fotografije dočeka oslobodilaca prikazuju stvaran trenutak radosti, ali ne mogu same da predstavljaju iskustvo svih koji su dočekali maj.

Posle završetka borbi počinjena su i masovna vansudska ubistva zarobljenika i civila. Arhiv Republike Slovenije to dokumentuje kroz sačuvane evidencije zatvora i logora i istraživanja sudbine pojedinaca, uz upozorenje da je pisana građa nepotpuna. U represiji su učestvovali organi novih vlasti, uključujući OZNA. Ti zločini ne pripadaju istoj kategoriji kao pogibije u borbi i ne smeju se sakriti iza izraza „završne operacije”. Pripadnost poraženoj vojsci nije dokaz pojedinačne krivice niti opravdanje za ubijanje bez suđenja.

Vojna pobeda okončala je okupaciju i slomila oružane snage NDH, a istovremeno je učvršćivana nova vlast predvođena Komunističkom partijom. Za stanovništvo su usledili povratak raseljenih, potraga za nestalima, zbrinjavanje ranjenika i obnova porušenih veza i domaćinstava. Te promene nisu nastupile svuda jednako brzo. U gradovima su već održavane proslave dok su porodice u drugim krajevima tek pokušavale da saznaju gde su im bližnji.

Završnica rata u Jugoslaviji zato se najbolje prati kroz povezane događaje: prolećnu ofanzivu, oslobođenje gradova, predaju velikih jedinica i sudbine ljudi posle razoružanja. Završetak glavnih vojnih operacija nije značio kraj stradanja. Datumi oslobođenja gradova, kapitulacije i poslednjih velikih borbi zato ostaju odvojeni u hronologiji. Svaki označava drugi događaj i druge učesnike.