Aprilski rat 1941: dvanaest dana do kapitulacije Kraljevine Jugoslavije

Posle sloma Francuske juna 1940. Jugoslavija se, piše Đukić, našla u strategijskom obruču koji se zatvarao mesec po mesec. Trojni pakt potpisan je 27. septembra 1940, nemačke trupe ušle su u Rumuniju 12. oktobra, Italija je napala Grčku 28. oktobra. Mađarska je pristupila paktu 20. novembra, Rumunija 23. novembra, a Bugarska 1. marta 1941; već sutradan nemačke jedinice bile su u Bugarskoj, u pripremi za napad na Grčku. Kad je Hitler krajem novembra 1940. odlučio da napadne Sovjetski Savez, Balkan mu je trebao kao miran desni bok, pa je pritisak na Beograd rastao.

Vlada je na sednici 20. marta 1941, pod predsedništvom kneza Pavla, rešila da pristupi paktu. Predsednik vlade Dragiša Cvetković i ministar spoljnih poslova Aleksandar Cincar-Marković potpisali su protokol u Beču 25. marta. Pukovnik dr Dalibor Denda, iz Instituta za strategijska istraživanja, istražio je kako je došlo do onoga što je usledilo: prve ideje o vojnom puču javile su se još 1937, u konkordatskoj krizi, kod vazduhoplovnog generala Borivoja Mirkovića; organizacija zaverenika, po petorkama, građena je od 1938; nezadovoljstvo u vojsci raslo je posle sporazuma o Banovini Hrvatskoj. Britanske službe su, po Dendi, u zemlju ulagale velika sredstva i od 24. marta imale ovlašćenje da podstaknu državni udar, ali je inicijativa bila jugoslovenska, Mirkovićeva, još od sredine 1940; Britanci su je iskoristili u trenutku koji im je odgovarao.

Prve demonstracije izbile su 24. marta uveče. Knez Pavle je 25. marta, posle prisluškivanih telefonskih razgovora, rešio da penzioniše generala Dušana Simovića, komandanta vazduhoplovstva, koji mu je sredinom marta već govorio da jedva drži svoje oficire. U noći 26. na 27. mart grupa prozapadno orijentisanih oficira izvela je puč: vlada je oborena, kralj Petar II proglašen punoletnim, knez Pavle proteran, a Simović je sastavio vladu. Demonstracije su 27. marta dostigle vrhunac. Đukić beleži i drugu stranu: nova vlada izričito je priznala Trojni pakt protiv koga su mase protestovale, a opšte aktiviranje vojske, kao vid tajne mobilizacije, naredila je tek 30. marta, sa 3. aprilom kao prvim danom. Vreme je, piše on, dvostruko izgubljeno: mobilizacija kasno, a uz to i tajna, znači sporija.

U Berlinu niko nije računao sa takvim obrtom. Denda navodi da je Hitler za udar saznao oko podneva 27. marta, ocenio ga kao „kvazi objavu rata” i između 13 i 14.30 održao savetovanje sa vrhom kopnene vojske i vazduhoplovstva. Jugoslavija se, po njemu, pokazala kao nepouzdan činilac baš u vreme plana „Marita” protiv Grčke i priprema „Barbarose”; da se puč desio usred pohoda na istok, opasnost bi bila mnogo veća. Odlučio je, ne prihvatajući nikakve izjave lojalnosti, da Jugoslaviju napadne što pre i uništi kao državu. Iste večeri Jodl je to pretočio u Direktivu broj 25. Pohod na Balkan mogao je da počne za nekoliko dana.

Vojska Kraljevine Jugoslavije nije bila spremna za savremen rat, i Đukić to pokazuje po stavkama. Domaće fabrike pravile su samo deo lakog oružja i municije; svi teški mitraljezi bili su iz Prvog svetskog rata; teže oružje moralo se kupovati u inostranstvu, što od zategnutih odnosa u Evropi više nije bilo moguće, a isporuke poručene u Čehoslovačkoj propale su kad je Nemačka okupirala tu zemlju. Nedostajala su protivtenkovska i protivavionska oruđa. Oklopne jedinice činili su dva tenkovska bataljona i jedan eskadron brzih bornih kola: 62 moderna tenka, Renault R35 i Škoda ŠID, i 55 zastarelih lakih, Renault FT 17 i Kegresse. Transport je bio stočni, dobrim delom volovski, a motorizovano je bilo oko 40 odsto komore. Od 1933. do 1941. na čelu Generalštaba smenilo se šest načelnika.

Ratni plan R-41, prerađen iz plana R-40 u februaru i martu 1941, predviđao je odbranu svih frontova osim prema Albaniji, gde je trebalo sa Grcima potući Italijane i osigurati odstupnicu na jug, a Zadar zauzeti prepadom. Pod jačim pritiskom, sa ostalih frontova trebalo je postepeno odstupati prema Grčkoj i tamo sa Grcima i Britancima obnoviti front. Plan je računao na 28 pešadijskih i 3 konjičke divizije, 18 odreda i 16 pešadijskih pukova, ukupno 1.200.000 ljudi u operativnoj i 500.000 u rezervnoj vojsci. Stvarnost je bila drugačija: u februaru 1941. u vojsci je bilo oko 250.000 ljudi, do kraja marta oko 600.000, ali bez štabova, komora i ustanova, a nemački napad zatekao je zemlju tek u početnoj fazi mobilizacije. Osim vazduhoplovstva, nijedna operativna jedinica nije bila potpuno mobilisana; odziv rezervista i davalaca stoke bio je, po Đukiću, nezadovoljavajući naročito u 2. i 4. armijskoj oblasti i na primorju, jer pozivi nisu stizali, a delovala je i peta kolona. U zoru 6. aprila na svojim koncentracijskim prostorijama nalazilo se samo 11 nepotpunih divizija.

• 01

  Raspored jugoslovenske vojske po planu R-41

  Po Đukiću: Treća grupa armija (general Milan Nedić) sa 3. armijom generala Ilije Brašića (Zetska, Hercegovačka, Kosovska i Vardarska divizija, Komski odred) za ofanzivu ka Tirani, i trupama 3. armijske oblasti generala Jovana Naumovića (Strumički odred, Bregalnička, Moravska i Šumadijska divizija) na frontu prema Bugarskoj od Dojrana do Krive Palanke; Ibarska divizija u rezervi kod Uroševca. Peta armija generala Vladimira Cukavca (Toplička, Timočka, Krajinska i Drinska divizija, Vlasinski i Kalnski odred) od Krive Palanke do Golupca. Šesta armija generala Dimitrija Živkovića (Sremska i Dunavska divizija, 2. konjička, Braničevski, Požarevački, Smederevski, Banatski i Savski odred) prema Rumuniji do Begejskog kanala. Druga grupa armija generala Milutina Nedića: 1. armija generala Milana Radenkovića u Bačkoj i 2. armija generala Dragoslava Miljkovića u Baranji i Slavoniji. Prva grupa armija generala Milorada Petrovića: 4. armija generala Petra Nedeljkovića (Slavonska, Savska, Murska) i 7. armija generala Dušana Trifunovića (Dravska, Triglavska, devet posadnih pukova). Primorska oblast generala Milojka Jankovića sa Jadranskom divizijom za Zadar. Strategijska rezerva: Dinarska u Sarajevu, Lička kod Modriče, Unska kod Stare Pazove, Cerska kod Mladenovca.

• 02

  Vazduhoplovstvo i mornarica

  Vazduhoplovstvo je imalo četiri brigade, osam pukova, i dve samostalne grupe, ukupno 315 aviona, od kojih 50 zastarelih lovaca, uz oko 100 izviđačkih aviona pri armijama (Đukić). Mikić, čije podatke prenosi dr Tatjana Milošević, računa 2.373 nemačka aviona prema 487 jugoslovenskih. Mornarica je imala 125 hidroaviona, od toga 66 operativnih, tri torpedne divizije u Boki i Šibeniku, podmorničku flotilu u Boki i rečnu flotilu sa četiri monitora; uoči rata polagala je mine na moru i Dunavu.

• 03

  Ko je komandovao

  Vrhovni komandant bio je osamnaestogodišnji kralj Petar II, njegov zamenik osamdesetogodišnji vojvoda Petar Bojović. Operacijama je, piše Đukić, stvarno rukovodio general Dušan Simović, istovremeno predsednik vlade i načelnik Štaba Vrhovne komande. Za najvažniju grupu trupa, 3. armijsku oblast, doveden je iz penzije general Jovan Naumović, a za komandanta najjače, 6. armije, brat generala Petra Živkovića, takođe iz penzije. Puč je, dodaje Đukić, pojačao raskol među višim starešinama: mnogi koji su tek izašli iz pritvora dobili su važne položaje na frontu.

Na drugoj strani stajao je plan napisan za jedan dan. Direktiva 25 od 27. marta naredila je koncentričan napad sa prostora Rijeka–Grac i iz rejona Sofije, opštim pravcem ka Beogradu, da se uništi jugoslovenska vojska, odseče Makedonija, razdvoje Jugosloveni od Grka i uspostavi veza sa Italijanima u Albaniji. Nemačka 12. armija feldmaršala Lista, 19 divizija u jugozapadnoj Bugarskoj i delom u Rumuniji, podeljena je u četiri grupe: prva ka grčkoj Trakiji i Solunu, druga preko Krive Palanke ka Skoplju i Velesu, treća iz Sofije i četvrta iz Temišvara ka Beogradu. Nemačka 2. armija generala Vajksa, 11 divizija na prostoru Klagenfurt–Grac–Nađ Kanjiža, imala je da zauzme Zagreb i nastupa između Drave i Save ka Beogradu, pomoćnim snagama ka Sarajevu. Podržavalo ih je 1.500 aviona 4. vazduhoplovne flote i 8. korpusa. Italijanska 2. armija generala Ambrozija imala je 14 divizija na jugoslovenskoj granici, u Albaniji je stajalo 8 divizija 9. armije, u vazduhu oko 670 italijanskih aviona; Mađari su po sporazumu od 5. aprila spremili 8 pešadijskih i 2 motorizovane brigade, Rumunija je zatvorila granicu, Bugarska osiguravala pozadinu.

Nemci su, piše Đukić, već 4. aprila imali jasan uvid u jugoslovensku koncentraciju: pogranične trupe jačane su na račun divizija iz unutrašnjosti, pa su očekivali jači otpor u prvoj etapi, a zatim brz krah, jer Vrhovna komanda neće imati rezervi u centru zemlje. Sam plan R-41, zaključuje on, nije odgovarao situaciji ni da je mobilizacija izvršena na vreme: tri hiljade kilometara granice nije se moglo braniti od višestruko nadmoćnijeg protivnika, iz operacija 1939. i 1940. nisu izvučene pouke, a alternative za slučaj da plan propadne nije bilo.

Rat je počeo bez objave, u noći 5. na 6. april, kad su nemačke jedinice iz Rumunije zauzele Sipski kanal i sprečile zatvaranje Dunava. Oko 5 časova nemačka avijacija udarila je na aerodrome kod Skoplja, Kumanova, Niša, Zagreba, Brežica i Ljubljane. U 6.30 počeli su napadi na Beograd, ponovljeni oko podne, popodne i predveče, sa ukupno 484 bombardera uz pratnju 250 lovaca. Šesti lovački puk oborio je 10 nemačkih aviona i izgubio 15. Bombardovanje je, piše Đukić, poremetilo mobilizaciju: general Radovanović javio je da je zgrada Komande pozadine 6. armije u 7 ujutru pogođena „sa tri velike bombe” i da je sva oprema za mobilizaciju zatrpana. U 5.20 nemačka 12. armija krenula je iz Bugarske; I i II udarna grupa brzo su slomile granične jedinice od Krive Palanke do Belasice i zauzele Krivu Palanku i Stracin. Treća armija na albanskom frontu nije mogla u ofanzivu jer trupe nisu bile prikupljene. Jugoslovenski bombarderi gađali su Sofiju, Ćustendil, Temišvar, Arad i Grac, a flota je, osim protivavionske odbrane, ostala neaktivna do kraja rata.

Drugog dana, 7. aprila, Nemci su uprkos otporu Moravske i delova Ibarske divizije zauzeli Kumanovo i Skoplje. Time je, piše Đukić, jugoslovenskoj vojsci presečena odstupnica na jug: plan R-41, kompromitovan već prvog dana, postao je neizvodljiv. Komandant Treće grupe armija pokušao je da na Kosovu organizuje odbranu na liniji Šar planina–Skopska Crna gora, ali su se trupe počele rasipati. Pali su Štip i Veles, deo Bregalničke divizije zarobljen je, a glavnina nemačke 2. oklopne divizije do 23 časa izbila je na Dojran. Na albanskom frontu 3. armija je ipak prešla u napad: Kosovska divizija izbila je do Drima, Vardarska imala manje uspeha kod Debra. Na Dravi su Nemci obrazovali mostobrane ka Čakovcu, Koprivnici i Virovitici, a protivnapadi 4. armije propali su jer je, kako Đukić beleži, zbog ustaškog subverzivnog rada u jedinicama počelo rasulo. Vlada je tog dana naredila opštu mobilizaciju i objavila rat Nemačkoj i Italiji, ali zbog prekinutih veza to nije mogla ni da saopšti.

Treći i četvrti dan doneli su udar u Srbiji. Nemačka III udarna grupa prešla je 8. aprila, posle jake artiljerijske pripreme i uz avijaciju, u napad na Pirot; Toplička divizija nije izdržala, Pirot je pao, a veći deo divizije zarobljen je u borbama do mraka. Komandant 5. armije povukao je trupe južno od Nišave na liniju Vranje–Mali Jastrebac. U Makedoniji su pali Stari Kačanik, Tetovo i Prilep, a ostaci Bregalničke i Šumadijske divizije odstupili su u Grčku ili bili zarobljeni. Delovi Zetske divizije prodrli su u Albaniju putem Podgorica–Skadar bez jačeg otpora. Na severu su Nemci, iskoristivši pobunu u Slavonskoj diviziji, uzeli Viroviticu, predveče Maribor, a Italijani Kranjsku Goru. Devetog aprila u 9 časova Nemci su ušli u Niš i uzeli most na Moravi, pa produžili ka Aleksincu; 5. armija dobila je naređenje da se povuče na levu obalu Velike Morave. Istog dana pali su Uroševac, Prizren i Gostivar; Zetska je napredovala ka Skadru uprkos jakom italijanskom otporu, a Kosovska je stala jer su joj se Nemci pojavili u pozadini. Banatski odred zadržao je kod Vatina nemačke oklopne jedinice. Vrhovna komanda naredila je odbranu linije Beograd–Grocka–Mladenovac–Aranđelovac–Rudnik i rušenje mostova na Velikoj Moravi.

Desetog aprila Nemci su ovladali Makedonijom osim jugozapada, gde su jugoslovenske trupe još sprečavale spajanje sa Italijanima kod Debra i Struge; izviđački delovi SS divizije „Adolf Hitler” ušli su u Grčku i kod Florine stupili u dodir sa Britancima. U dolini Velike Morave pali su Paraćin, Ćuprija i Jagodina. Opšti napad nemačke 2. armije razbio je, piše Đukić, demoralisane ostatke 4. i 7. armije; uveče su nemačke trupe ušle u Zagreb, gde je proglašena Nezavisna Država Hrvatska, a generale Petrovića i Trifunovića zarobile su ustaše u Petrinji. U Šibeniku je komandant naredio da se potope brodovi i unište zgrade komande. Uveče 10. aprila stanje je bilo kritično: trupe 3. armijske oblasti i 4. armija gotovo da nisu postojale, 2. i 7. armija i primorske trupe bile su u raspadanju, 5. armija delom opkoljena. Vrhovna komanda izdala je direktivu 120 o odbrani linije od Skadra preko Prokletija, Kopaonika, Kragujevca i Beograda do Save i Une; naređenje, ocenjuje Đukić, nije imalo nikakvu realnu osnovu, jer su Nemci te položaje prešli ili obišli pre nego što su ostaci jedinica mogli da ih posednu. Od 11. do 13. aprila krenuli su u opšti napad i Italijani sa zapada, Mađari u Baranji i Bačkoj, Nemci iz rumunskog Banata. Jedan primer dobrog komandovanja Đukić ipak izdvaja: general Milutin Nedić naredio je 11. aprila 1. i 2. armiji da artiljeriju i automatska oruđa rasporede po dubini duž puteva, jer protivnik nadire gotovo isključivo komunikacijama. Bilo je kasno. U napušteni Beograd nemačke trupe ušle su 12. aprila uveče.

Na telefonu prevucite tabelu ulevo i udesno. Datumi i događaji po Đukiću.

Od 14. do 18. aprila došlo je, po Đukiću, do potpunog rasula na svim frontovima. Vlada je na sednici 13. na 14. april odlučila da napusti zemlju i za novog načelnika Štaba Vrhovne komande postavila generala Danila Kalafatovića, dotadašnjeg komandanta pozadine. Simović mu je, predajući dužnost, ostavio pismeno naređenje da odmah zatraži primirje, navodno da bi se dobilo na vremenu; u stvari, piše Đukić, bilo je to naređenje za kapitulaciju. Nemci i Italijani primirje nisu prihvatili, nego su nastavili nastupanje i tražili bezuslovnu kapitulaciju. Italijani su 15. aprila ušli u Split, Nemci u Kraljevo, Užice i Sarajevo, 17. aprila Italijani u Boku Kotorsku. Cela flota pala je neoštećena u italijanske ruke, osim jedne podmornice i dve torpiljarke koje su se izvukle i razarača „Zagreb”, koji su uništili poručnici bojnog broda Milan Spasić i Sergej Mašera. Bezuslovnu kapitulaciju potpisali su 17. aprila Aleksandar Cincar-Marković, ministar spoljnih poslova vlade oborene 27. marta, i general Radivoje Janković. Borbe su obustavljene 18. aprila u 12 časova.

Vojska je većim delom odvedena u zarobljeništvo. Đukić računa više od 350.000 zarobljenika čije je transportovanje u nemačke logore trajalo do kraja jula 1941. Dr Slobodan D. Milošević, čiji rad prenosi Tatjana Milošević, navodi Hitlerovu izjavu od 4. maja 1941: 6.298 oficira i 337.864 podoficira i vojnika, ukupno 344.162 zarobljenika. Logori su osnovani u Beogradu, Kragujevcu i Nišu, a u italijanskoj zoni kod Rijeke, u Skadru, kod Drača i kod Burelija; zarobljenici su razvrstavani po nacionalnosti, a vojnici hrvatske nacionalnosti vremenom su puštani kućama. Beograd je, po Tehničkoj direkciji Uprave grada koju citira Đorđe Stanković, izašao iz bombardovanja sa 714 potpuno srušenih, 1.888 teško i 6.615 lakše oštećenih zgrada, što je 51 odsto stambenog fonda, uz 10 vojnih objekata, 44 državne ustanove i 39 naučnih, kulturnih, prosvetnih i zdravstvenih; uništeni su vodovod, struja, kanalizacija, toplana, železnica i tramvaji. Broj poginulih Beograđana, beleži Milošević, do danas nije tačno utvrđen.

Teritorija je, prema Hitlerovom uputstvu, podeljena između Nemačke, Italije, Mađarske, Bugarske i Albanije; u Srbiji i Crnoj Gori uspostavljene su komesarske uprave. Direktiva 25 obećala je, kako navodi Dragan Nenezić u radu koji Milošević prenosi, Italiji dalmatinsku obalu i Crnu Goru, Mađarskoj Banat, Bugarskoj Makedoniju, Rajhu Štajersku i Korušku; u Staroj Srbiji nemačka vojna uprava, a Hrvatska samostalna država. Podela je, po Nenezićevoj oceni, izvršena grubo, bez obzira na etničke osobenosti i istorijsko nasleđe naroda, a zone su bile veštački zaokružene celine, politički i ekonomski izolovane jedna od druge.

Zašto je slom bio tako brz? Đukić odgovara vojnički. Ishod su odlučila tri nemačka napada sa kružne osnovice: 6. aprila u Makedoniji, 8. aprila u Srbiji i 10. aprila u Hrvatskoj, a padom Skoplja, koji Marko Miletić zove prelomnim trenutkom rata, nestala je mogućnost povlačenja na jug. Nemački oklopni klinovi prodirali su putevima, dok se glavnina jugoslovenske artiljerije po udžbeničkoj taktici držala na visovima, van dometa tenkova i van puteva; protivtenkovskih oruđa na koja su nailazili bilo je nekoliko. Vrhovna komanda izgubila je kontrolu još prvog dana i izdavala naređenja ne znajući stanje na terenu, a naređenja nižih starešina bila su prevaziđena pre nego što stignu do jedinica. Opkoljene i odsečene jedinice osipale su se i predavale, iako je, piše Đukić, bilo mnogo primera izvanredne upornosti pojedinih jedinica, oficira i vojnika. Dve stvari on ipak upisuje na drugu stranu bilansa: zbog Aprilskog rata Hitler je odložio napad na Sovjetski Savez, što su Sovjeti iskoristili za pripremu, a demonstracije posle 27. marta pokazale su da narod više nije hteo da pasivno gleda promene režima.