Proboj Solunskog fronta 1918: put do oslobođenja Srbije

Od decembra 1916. srpska vojska držala je utvrđene položaje na Moglenskim planinama. U Bitolju i okolini obnovljena je srpska uprava, ali glavnina zemlje ostala je pod okupacijom. Za povratak je trebalo probiti front koji se oslanjao na visoke, teško pristupačne položaje. Napadač je morao da dopremi topove i municiju do planinskih staza pre nego što bi pešadija mogla da krene.

Ideju o strateškom iznenađenju preko Dobrog polja razradio je Živko Pavlović, a ona je prihvaćena 1917. Kada je general Franše d’Epere u junu 1918. preuzeo savezničko komandovanje, načelnik Štaba srpske Vrhovne komande Živojin Mišić tokom leta učestvovao je u razradi napada. Težište je određeno u centru, na prostoru Veternik–Kozjak, između Crne i Vardara: prodor je trebalo da ugrozi bokove, pozadinu i komunikacije bugarske vojske.

Prvu armiju vodio je Petar Bojović, sa Dunavskom, Drinskom i Moravskom divizijom. U Drugoj armiji Stepe Stepanovića bile su Šumadijska, Timočka i Jugoslovenska divizija. Jugoslovenska je formirana 1918. prilivom dobrovoljaca. Srpska komanda tražila je još dve francuske divizije i dodatnu artiljeriju; 122. francuska i 17. kolonijalna pridodate su Drugoj armiji za glavni napad.

Po Dendinoj obradi brojnih pregleda, 13. septembra u srpskim jedinicama, komandama i ustanovama bilo je prisutno 4.069 oficira i 107.151 podoficir i vojnik, ukupno 111.220 ljudi. Taj zbir obuhvata i komande i ustanove. Ne označava broj pešaka koji su istovremeno napali Dobro polje. Raspored divizija govori o zadacima armija, dok zbirno stanje pokazuje širu snagu koja je te zadatke podržavala.

Protivničkom armijskom grupom komandovao je Fridrih fon Šolc. U izveštaju italijanskog generala Mombelija od 19. avgusta pojavljuje se 260 protivničkih bataljona: 243 bugarska, dva nemačka i 15 austrijskih. To je pregled šireg fronta, a ne broj bataljona na Dobrom polju. Levo od srpskog sektora, na Selečkim planinama, nalazila se italijanska 35. divizija, sa zadatkom da veže nemačke snage i čuva levi bok.

Priprema je trajala tokom leta. Građeni su putevi, dovoženi topovi i municija, a jedinice razmeštane uz prikrivanje namere. Visoki položaji pogodovali su braniocima, pa je napad na njih zavisio od artiljerije i snabdevanja koliko i od juriša. Izbor planinskog centra imao je smisla ako se iza osvojenih visova nastavi prema dolinama i prekine veza između protivničkih delova fronta.

Artiljerija je tukla utvrđene visove pre izlaska pešadije. Bjelajac početak vatre iz skoro 600 topova vezuje za 13. septembar i dva dana pripreme; Mihajlović naređenu pripremu smešta 14. septembra. Oba opisa vode do pešadijskog napada 15. septembra. Razlika u početnom datumu ne menja redosled operacije: priprema vatrom, juriš na prvi sistem položaja, pa uvođenje snaga za nastavak napada.

U prvom naletu napadale su Šumadijska, 122. francuska i 17. kolonijalna divizija. Šumadijska je dobila Veternik, 17. kolonijalna pravac prema Kravici, a 122. prema Dobrom polju i Sokolu. Imena visova označavaju zasebne delove istog odbrambenog sistema. Njihovo zauzimanje trebalo je da otvori prolaz kroz centar, dovoljno širok da za napadnim jedinicama mogu da krenu i snage namenjene daljem prodoru.

Na Veterniku se napredovalo preko kamenitih položaja, uz borbu za pojedine delove terena. Artiljerijska priprema nije pretvorila napad u nesmetan prolaz. Pešadija je morala da osvoji delove položaja na kojima se branilac još držao. Za dalji prodor bio je potreban povezan uspeh na Veterniku i susednim visovima: iza njih su čekali novi zadaci prema rečnim prelazima i putevima u protivničkoj pozadini.

Mihajlović u opisu prenetih vojnih dokumenata daje sistem Sokol–Dobro polje–Kravica–Veternik u savezničkim rukama do 21 čas 15. septembra. To je promenilo zadatak napadača. Trebalo je iskoristiti otvoreni prostor pre nego što protivnik ponovo poveže odbranu. Posle prvih divizija uvedene su Jugoslovenska i Timočka, pa nastavak operacije više nije zavisio samo od jedinica koje su iznele početni nalet.

U noći između 15. i 16. septembra napad je nastavila Prva armija, dok su pokrenute i nove snage Druge armije. Timočka divizija 16. septembra izbila je ispred dotadašnjih francuskih položaja. Napredovanje je tako prelazilo granicu prvog osvojenog sistema. Uvođenje novih divizija omogućilo je da se borba za planinske položaje nastavi gonjenjem prema komunikacijama u pozadini.

Pravci armija počeli su da se razdvajaju: Druga je usmerena prema Vardaru, a Prva prema Prilepu. Razdvajanje je sledilo ciljeve operacije. Prodor prema vardarskoj dolini ugrožavao je uzdužne veze fronta, dok je pravac Prilepa vodio ka važnoj bazi zapadnog dela protivničkog rasporeda. Zbog toga ishod prvog dana nije bio dovoljan; zauzeti visovi morali su da postanu polazište za dalje kretanje.

Prva armija dobila je zadatak da pređe Crnu i nastavi prema Prilepu. 18. septembra stvorila je mostobrane kod sela Manastira. Rečni prelaz bio je naredna prepreka posle planinskih položaja: bez oslonca na drugoj obali nastavak prema protivničkoj pozadini ostao bi zaustavljen. Dok je taj pravac otvaran, konjica je preko Kavadaraca i Sopota stizala prema Negotinu, gde je mogla da preseče vezu između Skoplja i Đevđelije.

Konjička divizija stigla je do Negotina i presekla pravac Skoplje–Đevđelija. Time se uspeh na planinskom centru preneo na put kojim su se povezivali delovi protivničkog fronta. Prodor u vardarsku dolinu i kretanje prema Prilepu pritiskali su različite delove istog rasporeda. Branilac je, uz gubitak položaja, morao da rešava povlačenje, snabdevanje i održavanje veza između jedinica koje su dotad bile oslonjene na neprekinut front.

Prilep je bio baza i središte snabdevanja nemačko-bugarske vojske zapadno od Vardara. Približavanje tom mestu ugrožavalo je više od jednog niza rovova. Dok su srpske armije napredovale, italijanska 35. divizija dejstvima od 14. do 21. septembra zadržavala je nemačke snage na svom sektoru. Vezivanje tih jedinica bilo je važno za levi bok i otežavalo je slanje protivničkih rezervi prema srpskom proboju.

General Mombeli naredio je juriš 21. septembra. Italijani su zauzeli kotu 1050, gde su zarobili 134 nemačka vojnika. Sledećeg dana napredovali su prema Prilepu, a potom su preusmereni ka zapadu, prema masivima Baba planine i Demir Hisara. Taj zaokret pratio je potrebu da se preseku pravci bugarskog povlačenja. Italijanska dejstva tako su od vezivanja snaga prešla na gonjenje na zapadnom krilu.

Bugarska je posle manje od dve nedelje od pešadijskog napada zatražila primirje. Mihajlović daje njegovo potpisivanje 29. septembra u 22.30 i stupanje na snagu 30. septembra u podne. Dendina hronologija 30. septembar beleži kao izlazak Bugarske iz rata. Slom dotadašnje odbrane postao je vojni i politički prekid bugarskog učešća, ali nije automatski okončao borbe protiv nemačkih snaga na putu kroz Srbiju.

Povlačenje i predaje nastavili su se i posle primirja. U Sopu, zapadno od Kruševa, 3. oktobra bugarska mešovita divizija predala se italijanskoj brigadi Kaljari generala Orlanda Frerija. Mihajlović za tu predaju daje 7.627 vojnika, 224 niža i 16 visokih oficira, kao i 72 mitraljeza i 11 topova. To su brojevi vezani za određenu predaju, a ne zbir svih bugarskih zarobljenika tokom ofanzive.

Za srpsku Prvu armiju izlazak Bugarske iz rata značio je da je jedna velika prepreka uklonjena, dok je druga ostala na putu prema severu. Bugarske predaje i nemački pokušaj nove odbrane pripadaju različitim delovima završne operacije. Italijansko gonjenje na zapadu nastavilo je razbijanje dotadašnjeg rasporeda, a srpske jedinice krenule su kroz Srbiju. Sledeći veliki cilj bio je Niš, gde je nemačka vojska pokušavala da zaustavi napredovanje.

Izlazak Bugarske iz rata promenio je položaj nemačkih snaga na Balkanu. Prekinuta je železnička veza sa Bugarskom i Turskom, a dotadašnji front više nije mogao da se obnovi u istom rasporedu. Nemačke jedinice ipak su nastavile otpor u Srbiji. Prva armija Petra Bojovića morala je da nastavi borbe, jer bi uspostavljanje nove odbrane kod Niša zaustavilo put prema severu.

Prva armija, po Bjelajčevom opisu, onemogućila je uspostavljanje nove odbrane. Niš je oslobođen 12. oktobra 1918. u borbama sa nemačkim snagama. Oslobođenje grada otvorilo je nastavak napredovanja kroz unutrašnjost Srbije.

Srpska vojska ušla je u Beograd 1. novembra 1918. Bjelajac brzinu povratka približno opisuje sa oko 45 dana i gotovo 600 kilometara. Zemlja koju je vojska morala da napusti 1915. ponovo je oslobađana njenim napredovanjem. Završni ulazak u Beograd bio je ishod niza napada, prelaza i borbi, a ne samo osvajanja jednog planinskog položaja.

Denda za period od izlaska srpske vojske na Solunski front 1916. do 29. oktobra 1918. daje 42.735 mrtvih i ranjenih. Broj obuhvata više od dve godine, pa se ne može predstavljati kao gubitak samo u septembarskom proboju. Ta vojska obnovljena je posle povlačenja i reorganizovana uz velike gubitke: Treća armija rasformirana je 28. marta 1917, a završnu operaciju iznele su dve armije sa šest divizija.

Slom na Balkanu odjeknuo je i u nemačkom vrhu. Bjelajac povezuje 29. septembar sa saopštenjem Ludendorfa i Hindenburga caru Vilhelmu da treba tražiti primirje. Prenosi i carev bes zbog prodora srpske vojske, kao i priznanje Lojda Džordža njenoj ulozi u preokretu ratne situacije. Za Srbiju se taj preokret merio oslobođenim mestima: put od planinskog fronta završen je povratkom vojske u prestonicu.