Beogradska operacija 1944: tok borbi i oslobođenje grada

U jesen 1944. nemački položaj na Balkanu brzo se menjao. Napredovanje Crvene armije preko Rumunije i promena položaja Bugarske otvorili su prilaze Srbiji sa istoka. Istovremeno su jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije prodirale iz zapadnih i južnih krajeva prema unutrašnjosti zemlje. Nemačka komanda morala je da štiti komunikacije kojima se njene snage povlače sa juga. Beograd je bio važan zbog puteva, železnice i prelaza preko velikih reka, pa su se borba za grad i borba za saobraćajne pravce neposredno preplitale.

Dogovori jugoslovenskog i sovjetskog vojnog vrha omogućili su zajedničko dejstvo. Tito je u septembru boravio u Moskvi, a na terenu su usklađivani pravci napada i zadaci jedinica. Sovjetske snage unosile su u napad oklopne jedinice i snažnu artiljerijsku podršku. Jedinice NOVJ koje su se već borile u Srbiji napredovale su prema istom cilju. Takva saradnja zahtevala je povezivanje komandi, usklađivanje pokreta i podršku pešadije oklopnim jedinicama. U gradu će upravo ta zavisnost pešadije i tenkova postati svakodnevni borbeni zadatak.

Jugoslovenskom 1. armijskom grupom komandovao je Peko Dapčević. U napadu na Beograd učestvovale su divizije 1. proleterskog i 12. udarnog korpusa. Sa sovjetske strane važnu ulogu imao je 4. gardijski mehanizovani korpus Vladimira Ždanova, u okviru mnogo šireg angažovanja Crvene armije u Srbiji. Nazivi ovih komandi često se pojavljuju zajedno, ali ne označavaju dve samostalne jedinice jednakog sastava. Jugoslovenski korpusi i divizije, sovjetske mehanizovane i streljačke jedinice dobijali su različite zadatke na prilazima, u gradu i na njegovim bokovima.

Borbe u istočnoj Srbiji otvorile su put prema dolini Velike Morave i Šumadiji. Napredovanje je zatim približilo napadače Mladenovcu, Ralji i Avali. Savladavanje tog prostora omogućavalo je dovlačenje oklopa i artiljerije do južnih prilaza prestonici. Pravac preko Banjice i Dedinja vodio je prema Autokomandi i Slaviji, dok je sa jugozapada važan bio prilaz preko Čukarice. Nemačka odbrana mogla je da usporava napredovanje na raskrsnicama i uzvišenjima, ali je istovremeno morala da računa sa napadima iz više smerova.

Beogradski garnizon branio je prostor čije su glavne tačke otpora bile povezane gradskim saobraćajnicama. Velike zgrade, raskrsnice, železnički objekti i prilazi mostu pružali su mogućnost za zadržavanje napadača. Za nemačku komandu posebno je bilo važno da ostane veza sa snagama istočno i jugoistočno od grada. Jedinice koje su se povlačile tim pravcem mogle su da ojačaju odbranu ili da preko Beograda potraže izlaz na zapad. Zbog toga obezbeđenje bokova nije moglo da čeka završetak uličnih borbi.

Sredinom oktobra napadači su stigli do neposrednih gradskih prilaza. Opšti prodor pretvarao se u niz lokalnih zadataka: zauzeti raskrsnicu, preći otvoren prostor, potisnuti posadu iz zgrade i dovesti sledeću jedinicu. Veliki operativni plan morao je da se ostvaruje kroz takve male pomake. U istom času jedna kolona mogla je brzo da napreduje, dok je susedna ostajala zaustavljena pred utvrđenim objektom. Neujednačen tempo borbe obeležiće čitav napad na grad.

Četrnaestog oktobra počeo je odlučujući prodor u Beograd. Jugoslovenske i sovjetske jedinice napadale su iz više pravaca. Sa Banjice i Dedinja nastupalo se prema Autokomandi i Slaviji, sa Čukarice prema Mostaru i železničkoj stanici, a borbe su se razvijale i na istočnim prilazima. Cilj je bio da se odbrana razdvoji, potisne prema središtu grada i spreči uredno povlačenje preko Save. Međutim, ulazak prvih jedinica u gradske četvrti nije značio da je prostor iza njih već potpuno bezbedan.

Na pravcu Autokomande i Karađorđevog parka otpor je pružan iz zgrada i sa položaja koji su zatvarali prilaz Slaviji. Borbe oko bolničkog kompleksa dodatno su pokazivale koliko se vojni i civilni prostor u gradu preklapaju. Napadači su morali da savladaju tačke otpora dovoljno brzo da nastave napredovanje, ali i da sačuvaju vezu sa susednim jedinicama. Osvojena raskrsnica mogla je otvoriti sledeću ulicu, dok je zgrada koja ostane u rukama protivnika ugrožavala kretanje kroz već zauzeti deo četvrti.

Tenkovi su pružali vatrenu podršku pešadiji, ali su u uskim ulicama i među zgradama bili izloženi napadima sa blizine. Pešadija je zato morala da ispituje i obezbeđuje prilaze, a artiljerija da pomaže protiv čvrstih uporišta. Napredovanje se oslanjalo na njihovu saradnju. Sama nadmoć u tehnici nije mogla da ukloni svaku prepreku: bilo je potrebno utvrditi odakle dolazi vatra i kako prići položaju. Takva borba trošila je vreme, municiju i ljude i tamo gde je cilj na karti izgledao sasvim blizu.

Na jugozapadnom pravcu Čukarica i Mostar otvarali su put prema železničkim postrojenjima i savskoj obali. Stanica i okolne saobraćajnice bile su deo nemačkog sistema odbrane i povlačenja. Približavanje tom prostoru povećavalo je pritisak na branioce u središtu grada. U isto vreme borbe na Zvezdari i Paliluli širile su napad sa istoka. Grad se nije oslobađao urednim pomeranjem jedne neprekinute linije; pojedina uporišta ostajala su između pravaca kojima su druge jedinice već prodrle dublje.

Stanovnici su učestvovali kao vodiči, pomagači ranjenicima i izvor obaveštenja o prolazima i protivničkim položajima. Operativna monografija iz 1964. beleži pomoć građana jedinicama koje su ulazile u njima nepoznate ulice. To je bila praktična prednost u borbi među zgradama, ali i opasan posao za civile. Borbe su se vodile u četvrtima u kojima je stanovništvo ostalo, uz opasnost od vatre i rušenja. Dolazak oslobodilaca i neposredna opasnost od vatre postojali su istovremeno.

Kako su napadači prilazili centru, nemački položaji bili su sve zbijeniji. Odbrana je koristila velike objekte i prilaze prema Kalemegdanu i savskom prelazu. Jedinice NOVJ i Crvene armije nastavile su da potiskuju te tačke otpora, ali je deo njihovih snaga morao da bude upotrebljen izvan grada. Sa jugoistoka se približavala nemačka grupa koja je mogla da promeni odnos snaga. Za nastavak napada u centru trebalo je najpre sprečiti udar u njegovu pozadinu.

Nemačka korpusna grupa pod komandom Valtera Štetnera povlačila se iz pravca Smedereva i Grocke. Njeno jezgro činila je 1. brdska divizija, uz druge jedinice koje su se našle na istom pravcu. Ona nije bila isto što i beogradski garnizon. Ako bi uspela da stigne u grad, mogla je da pojača odbranu i ugrozi bok jedinica koje su već vodile ulične borbe. Ako bi joj grad ostao nedostupan, morala je da pronađe drugi pravac izvlačenja prema zapadu.

Jugoslovenska i sovjetska komanda zbog toga su preusmerile deo snaga jugoistočno od Beograda. Divizije NOVJ i sovjetske jedinice zatvarale su prilaze i napadale grupaciju koja se probijala. Time su se istovremeno vodile dve povezane borbe: za nemačka uporišta u gradu i za sprečavanje dolaska novih snaga. Odluka da se deo jedinica odvoji od gradskog napada smanjivala je trenutnu snagu na pojedinim ulicama, ali je štitila nastavak cele operacije.

Prema monografiji Beogradska operacija, Štetner je 17. oktobra odlučio da pokuša izvlačenje preko prostora Avale na zapad. Usledile su teške borbe u kojima je glavnina okružene grupacije razbijena. Posebno su važni bili 18. i 19. oktobar, kada su se pokušaji proboja sudarili sa položajima jedinica koje su zatvarale izlaz. Deo nemačkih vojnika ipak je uspeo da se izvuče. Ishod je zato pravilnije opisati kao poraz i razbijanje grupacije nego kao uništenje svakog njenog pripadnika.

Kada je otklonjena neposredna pretnja sa jugoistoka, nastavljen je završni obračun sa gradskim uporištima. Borbe su se približile palati Albanija, Kalemegdanu i Savskom mostu. Visoke i čvrste zgrade pružale su braniocima pregled i zaklon, pa je njihovo zauzimanje imalo sasvim konkretnu vojnu vrednost. Palata Albanija ostala je posebno prepoznatljiv znak završnice. Kasnija sećanja pojedine prizore prikazuju dramatično, ali za razumevanje operacije važno je da su ta uporišta savladavana u sklopu zajedničkog napada na preostali odbrambeni prostor.

Dvadesetog oktobra savladana je nemačka odbrana Beograda. Zauzimanje Kalemegdana i izlazak na savski prelaz označili su završetak glavnih gradskih borbi. Za jedinice koje su stigle do reke zadatak se odmah nastavljao: trebalo je sprečiti rušenje mosta, ukloniti opasnost od eksploziva i uspostaviti oslonac na drugoj obali. Sačuvan prelaz mogao je da ubrza nastavak napada i olakša kretanje ljudi i opreme. Njegov značaj zato nije bio samo simboličan.

Uz spasavanje Savskog mosta vezano je ime učitelja Miladina Zarića. Istorijska literatura opisuje njegovu ulogu u prekidanju veze kojom je trebalo aktivirati eksploziv. Milan Radanović upućuje i na novinski zapis iz decembra 1944, što ovu priču vezuje za rano posleratno svedočanstvo. Ipak, Zarićev postupak treba smestiti među dejstva boraca koji su prilazili mostu i inženjeraca koji su ga obezbeđivali. Prekinuti paljenje, zauzeti most i učiniti ga prohodnim bili su povezani, ali različiti poslovi.

Borba se prenela preko Save. Jedinice su morale da prošire mostobran kako prelaz ne bi ostao izložen neposrednom protivničkom napadu. Zemun je oslobođen 22. oktobra, u nastavku borbi koje su obuhvatile i Bežaniju. Taj nastavak objašnjava zašto se završetak cele operacije ne može jednostavno poistovetiti sa datumom oslobođenja užeg grada. Dvadeseti oktobar ostaje središnji datum beogradskog oslobođenja, dok je obezbeđivanje prostora sa druge strane reke trajalo i posle njega.

Pobeda je plaćena velikim gubicima. Monografija iz 1964. navodi 2.953 poginula borca NOVJ i oko 1.000 sovjetskih boraca. Ministarstvo odbrane Srbije u komemorativnom prikazu iz 2017. navodi 2.953 i više od 940. Razlike se pojavljuju i u drugim publikacijama, pa tačan zbir zahteva pažnju prema obuhvatu i poreklu podataka. Za razumevanje razmere stradanja dovoljno je reći da su u oslobađanju Beograda pale hiljade jugoslovenskih i približno hiljadu sovjetskih boraca; iza tih brojeva ostale su jedinice koje su morale da zbrinu ranjene i popune svoje redove.

Nemački gubici takođe nisu nesporna brojka. Starija monografija daje 15.000 poginulih i 9.000 zarobljenih, dok Radanović upozorava da su zvanične procene protivničkih gubitaka preuveličavane. Pored gradskog garnizona, u širem prostoru operacije stradale su i snage koje su pokušavale proboj kod Avale. Mešanje tih skupova, različitih datuma i ratnih procena može da proizvede privid preciznosti. Potvrđen vojni ishod jeste gubitak Beograda i težak poraz nemačkih snaga na njegovim prilazima.

Za građane je oslobođenje značilo kraj nemačke okupacije, ali ne i trenutni povratak svakodnevnoj sigurnosti. U gradu su ostali oštećeni objekti, neeksplodirana sredstva i posledice višegodišnjeg rata. Razminiranje je bilo uslov da se ulice, zgrade i prelazi ponovo koriste bez neposredne opasnosti. Radanović opisuje rad inženjeraca posle završetka glavnih borbi i razdvaja dokumentovane zadatke od kasnijih priča o podzemnim okršajima. Time se vidi koliko je posla ostalo iza jedinica koje su već nastavile napred.

Civilno stradanje ima više vremenskih slojeva. Žrtve okupacionog terora, bombardovanja i oktobarskih borbi ne pripadaju jednom istom bilansu, iako su sve deo ratnog iskustva Beograda. Njihovo sabiranje bez jasnog obuhvata zamaglilo bi okolnosti u kojima su ljudi poginuli. I posleratna represija zahteva zasebno utvrđivanje odgovornosti i žrtava. Vojna pobeda ne uklanja ta pitanja, ali se ona ne mogu rešiti preuzimanjem ukupne brojke iz opšteg prikaza bitke.

Zauzimanje Beograda i presecanje važnih komunikacija otežali su nemačko povlačenje sa Balkana. Grupa armija E morala je da koristi druge pravce, pod rastućim pritiskom. To ne znači da je cela ta grupacija uništena u beogradskoj operaciji: znatan deo njenih snaga nastavio je povlačenje i borbu. Za NOVJ je oslobođeni prostor predstavljao važnu pozadinu za popunu, snabdevanje i dalje operacije. U oslobođenom gradu trebalo je obnoviti rad ustanova i službi potrebnih i stanovništvu i vojsci.

Posle prelaska Save i borbi za Zemun, rat se nastavio prema Sremu. Pred borcima je bio drugačiji prostor i nova odbrana, a pred stanovnicima grada obnova komunikacija, pomoć ranjenicima i potraga za članovima porodica. Oslobođenje prestonice bilo je završetak okupacije grada, dok je rat u Jugoslaviji još trajao. Ta razlika objašnjava i radost na fotografijama dočeka i činjenicu da mnogi učesnici beogradskih borbi nisu ostali u gradu koji su upravo oslobodili.