Logori i deportacije 1941-1945, 1. deo: zatočenje i progon u okupiranoj Jugoslaviji

Posle aprilskog sloma 1941. Jugoslavija je podeljena između sila Osovine i njihovih saveznika. Nemačka je u Srbiji uspostavila vojnu okupacionu upravu, dok je ustaški pokret preuzeo vlast u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Italijanske, mađarske i bugarske vlasti kontrolisale su druge delove zemlje. Granice su razdvojile naselja i porodice, a od mesta prebivališta zavisilo je koji će policijski organ izdati naredbu o hapšenju i kroz čije će zatvore odvedeni ljudi proći.

U okupiranoj Srbiji nacističke mere protiv Jevreja obuhvatile su registraciju, obeležavanje, oduzimanje imovine i prinudni rad. Progon Roma takođe je dobio rasno obrazloženje, iako se njegova primena razlikovala po mestu i vremenu. Takve mere prethodile su masovnim hapšenjima. Ljudi su najpre izdvajani iz javnog života i gubili mogućnost da slobodno rade ili putuju, a zatim su njihova imena i adrese služili za sprovođenje novih naredbi.

U NDH su rasni zakoni i ustaška politika progona bili usmereni protiv Jevreja i Roma, uz genocidno nasilje nad Srbima. Režim je zatvarao i ubijao i svoje političke protivnike, među njima Hrvate i muslimane. U logor se moglo dospeti zbog porekla, vere, političkog rada, sumnje na pomaganje otpora ili pripadnosti porodici progonjene osobe. Zbog toga zatočenička populacija nije bila sastavljena samo od zarobljenih boraca; među odvedenima bilo je dece, starih i ljudi koji nisu učestvovali ni u kakvoj oružanoj akciji.

Koncentracioni, sabirni i radni logor označavaju različite funkcije, koje su se često preplitale. Sabiralište je moglo biti prva stanica pre deportacije. Radni logor iskorišćavao je zatočenike pod prinudom, dok su centri za ubijanje bili organizovani prvenstveno radi masovnog uništavanja ljudi. U pojedinim logorima rad i ubijanje trajali su istovremeno. Naziv koji je uprava koristila zato ne otkriva sam po sebi šta se događalo iza ograde.

Položaj logora povezivao je represiju sa putevima, železnicom i postojećim zgradama. Sajmište je nudilo velike paviljone kraj Beograda, a Jasenovac industrijska postrojenja i železničku vezu. Ipak, blizina grada ili postojanje radionice nisu određivali sudbinu zatvorenih. O njoj su odlučivale vlasti koje su logor osnovale, naredbe o progonu i promene tokom rata. Zato se istorija svakog mesta mora pratiti kroz njegove konkretne faze.

Prvi zatočenici stigli su na Banjicu 9. jula 1941. Logor je smešten u nekadašnju kasarnu i imao je nemački i kolaboracionistički deo uprave. Gestapo je zadržavao presudnu reč i nad sudbinom ljudi u delu kojim su upravljali domaći saradnici okupatora. Specijalna policija učestvovala je u progonu i upućivanju zatočenika. Od kraja leta pristizali su ljudi iz različitih krajeva Srbije, pa je Banjica brzo prevazišla ulogu beogradskog zatvora.

Za zatočenika je odlazak iz logorske sobe mogao da znači saslušanje, transport ili izvođenje na streljanje. Logor je opstao do 3. oktobra 1944., pred oslobođenje Beograda. Njegove sačuvane knjige danas omogućavaju praćenje pojedinačnih sudbina. Oštećenja, izgubljeni delovi i kasnija rekonstrukcija jedne knjige pokazuju i zašto istraživanje ne počiva samo na jednom registru. Za istu osobu važni su i policijski dosije, drugi spisak i svedočanstvo porodice.

Na Autokomandi su u avgustu 1941. otvorene Topovske šupe. Među prvim zatočenicima bili su jevrejski muškarci proterani iz Banata; kasnije su dovođeni beogradski Jevreji i Romi. Iz logora su odvođeni na prinudni rad i na streljanja u okolini Beograda. Nemačke vlasti povezale su rasni progon sa odmazdama protiv talaca. Precizan unutrašnji komandni lanac nije u potpunosti razjašnjen sačuvanom dokumentacijom, ali nemačka odgovornost za ovaj sistem zatočenja i ubijanja jeste utvrđena.

Na drugoj obali Save, u paviljonima predratnog sajma, od decembra 1941. nalazio se Jevrejski logor Zemun, poznat kao logor na Sajmištu. Prostor je pripadao teritoriji NDH, ali je logor bio pod nemačkom upravom. U njega su dovedeni uglavnom jevrejske žene, deca i stari, pošto je veliki deo muškaraca već bio streljan. Zatočeni su i Romi, od kojih je deo kasnije pušten nakon pribavljanja dokaza o stalnom boravištu.

Tokom zime paviljoni nisu pružali dovoljno zaštite od hladnoće, gladi i bolesti. U proleće 1942. nemačka uprava je jevrejske zatočenike ubijala u gasnom kamionu, poznatom kao dušegupka. Ljudi su odvođeni pod obmanom da prelaze na drugo mesto; ubijani su tokom vožnje, a tela zakopavana u Jajincima. Do maja 1942. jevrejski zatočenici Sajmišta gotovo potpuno su uništeni. Transporti su bili deo plana uništenja preostalih jevrejskih zatočenika.

Potom je Sajmište pretvoreno u prihvatni logor. Dovođeni su politički zatvorenici, zarobljeni pripadnici otpora i civili, naročito iz Bosne i Hrvatske. Posle operacije na Kozari u leto 1942. pristigle su velike grupe zarobljenih ljudi. Prenatrpanost, oskudna ishrana, bolesti i nasilje izazivali su masovno umiranje. Drugi su odatle upućivani na prinudni rad, uključujući transporte prema Norveškoj. Promena imena i namene logora produžila je zatočenje novih grupa.

U maju 1944. kontrolu nad prihvatnim logorom preuzele su vlasti NDH. Ta kasna faza ne menja nemačku upravu u prethodnim godinama. Sajmište zato nosi više povezanih istorija: uništenje jevrejske zajednice, zatočenje i stradanje pretežno srpskih civila u prihvatnom logoru, kao i slanje ljudi na rad izvan zemlje. Razlikovanje tih faza omogućava da se vidi ko je donosio odluke i prema kojim zatočenicima.

U Nišu je nemački logor na Crvenom krstu formiran u septembru 1941. Zatočenici su odvođeni na stratište Bubanj i u druge logore. 12. februara 1942. grupa zatvorenika napala je stražare i krenula kroz ogradu u bekstvo. Narodni muzej Niš beleži da je od 147 učesnika njih 105 uspelo da se izvuče. Bekstvo nije okončalo rad logora; represija je nastavljena, a Nemci su ga napustili u septembru 1944. Sačuvani objekti, poruke i lični predmeti danas povezuju istoriju zgrade sa ljudima koji su u njoj bili zatočeni.

Ustaški sistem zatočenja razvijao se već tokom prvih meseci NDH. Gospić, Jadovno na Velebitu i logori na Pagu činili su povezanu mrežu prihvata, premeštanja i ubijanja u leto 1941. Ljudi su kroz Gospić upućivani ka udaljenim logorskim mestima. Na Pagu su postojale odvojene lokacije Slana i Metajna, sa muškarcima, ženama i decom među zatočenima. U tim mestima zatočenja ustaše su sprovodile masovna ubistva.

U avgustu 1941, tokom širenja italijanske kontrole u tom području, ustaše su raspuštale ove logore, ubijale zatočenike i premeštale preživele. Deo ljudi nastavio je put kroz druga zatočenička mesta. Gospićki sistem zato pripada početku duže istorije progona, iako njegove lokacije nisu postojale sve do 1945. Pag iz te priče treba razlikovati od Raba, na kojem je italijanska vojska naredne godine otvorila sopstveni logor.

Jasenovački sistem nastao je 1941. Prva logorska mesta bila su Krapje i Bročice, a zatim je središnju ulogu preuzela Ciglana. Sistem je obuhvatao i Kožaru, Staru Gradišku, logorske ekonomije i stratišta sa obe strane Save. Krapje i Bročice raspušteni su u novembru 1941, uz masovna ubistva i prebacivanje preživelih u Ciglanu. Prostor logora menjao se, ali je odgovornost ostajala u ustaškom aparatu NDH.

Industrijska postrojenja pretvorena su u radionice i mesta prinudnog rada. Zatočenici su radili u ciglani, pilani i drugim pogonima, a upućivani su i na poljoprivredne poslove. Glad, bolest i iscrpljivanje pratili su batinanje i ubistva. Radna sposobnost mogla je privremeno da odloži smrt pojedinca, ali nije pružala zaštitu od samovolje uprave. Jasenovac je istovremeno bio mesto zatočenja, prinudnog rada i sistematskog masovnog ubijanja.

U njemu su stradali Srbi, Jevreji, Romi i protivnici ustaškog režima, uključujući Hrvate i muslimane. Prinudno dovođenje porodica pokazuje koliko je progon prevazilazio obračun sa oružanim otporom. Ubijanje ljudi zbog porekla nije zavisilo od njihove pojedinačne delatnosti. Ustaška propaganda o radu i prevaspitavanju prikrivala je zločine nad stanovništvom koje je režim unapred označio kao nepoželjno.

Stara Gradiška razvila se iz postojeće kaznionice u višenamenski koncentracioni logor. U njoj su zatvarani muškarci, žene i deca. Posle ofanzive na Kozaru 1942. pristizale su porodice čiji su članovi zatim razdvajani. Žene i deca bili su izloženi gladi, bolestima i nasilju; deo majki odveden je na prinudni rad. Prostor Kule ostao je posebno vezan za zatočenje Srpkinja i Jevrejki u teškim uslovima.

Sudbina dece nastavljala se i izvan glavnih logora. U Sisku je 1942. uspostavljen logor u koji su dovođena deca odvojena od roditelja. Transporti su stizali i u Jastrebarsko i povezana mesta zbrinjavanja i zatočenja. Mnoga deca već su bila teško bolesna i iscrpljena; premeštanje samo po sebi nije značilo oporavak. Istovremeno su lekari, članovi humanitarnih mreža i građani pokušavali da ih leče i smeste u porodice.

Razmeru zločina čuvaju imena i procene zasnovane na istraživanjima. JUSP Jasenovac objavljuje podatke o 83.145 poimenično evidentiranih žrtava, uz napomenu da popis nije konačan. Američki memorijalni muzej Holokausta daje procenu od 77.000 do 99.000 ubijenih u jasenovačkom kompleksu. To su različite vrste iskaza: imenovani popis i procena ukupnog broja. Ne sabiraju se, a dopuna jednog zapisa ne umanjuje utvrđenu prirodu zločina.

Kako se rat približavao kraju, ustaše su ubijale preostale zatočenike i uništavale tragove. Posle ubistva poslednje velike grupe žena, zatočenici Ciglane pripremili su bekstvo. 22. aprila 1945. krenuli su u proboj, u kojem je većina učesnika poginula. Istoga dana proboj su pokušali i zatočenici Kožare. Ove akcije bile su pokušaji ljudi suočenih sa neposrednim uništenjem da sami izbore izlaz iz logora.

Hilda Dajč je pre zatočenja volontirala u Jevrejskoj bolnici u Beogradu. U pismu prijateljici Nadi, datiranom 7. decembra 1941., napisala je: „ima toliko ljudi kojima je potrebna pomoć”. Sutradan je nameravala da pođe sa prvom grupom za Sajmište. Njena odluka nastala je u okolnostima u kojima još nije mogla da zna konačnu sudbinu logora. Sačuvana pisma prate nestajanje početnih nada pod pritiskom zatočenja.

Pisma čuvaju glas mlade žene koja govori prijateljicama, pokušava da objasni svoj položaj i pomaže drugima. Hilda je ubijena u gasnom kamionu u proleće 1942. Njeno ime danas omogućava da se iza izraza „žene i deca sa Sajmišta” vidi određena osoba, sa studijama, porodicom i planovima pre rata.

U Zagrebu je Diana Budisavljević sa saradnicima organizovala pomoć zatočenim ženama i deci, a 1942. i izvlačenje dece iz logorskog sistema. U akciji su učestvovali pedagog i socijalni radnik Kamilo Bresler, saradnici Crvenog krsta, bolničko osoblje, dobrotvorne mreže i porodice koje su preuzimale decu. Dobijanje dozvole za transport bilo je tek početak: trebalo je pronaći prevoz, prihvat, hranu i lečenje za već iscrpljene mališane.

Kartoteka dece bila je deo spasavanja. Ime, uzrast, mesto porekla i podatak o roditeljima mogli su kasnije da omoguće ponovno spajanje porodice. Kod male dece, koja nisu umela da kažu odakle dolaze, svaki trag bio je dragocen. Bolest i posledice zatočenja odneli su živote i posle izlaska iz logora. Pomoć zato ne može da se svede na trenutak ukrcavanja u voz ili preuzimanja deteta na kapiji.

Otpor je imao različite oblike. U Nišu i Jasenovcu obuhvatio je organizovane pokušaje proboja, dok su svakodnevna pomoć bolesnom čoveku, čuvanje poruke ili održavanje veze sa spoljnim svetom stvarali druge mogućnosti opstanka. Takva dela nisu mogla da uklone ogromnu razliku u moći između zatočenika i čuvara. Njihov značaj je u konkretnim ljudima kojima su pomogla, a ne u očekivanju da je svako morao da pruži isti oblik otpora.

Posle rata preživeli i porodice tražili su vesti o nestalima. Sačuvane logorske knjige, pisma, fotografije i iskazi postali su osnova za utvrđivanje sudbine pojedinaca. Premeštanja između zatvora i logora razdvojila su tragove o istoj osobi u više ustanova. Upravo taj put vodi u drugi deo priče: ka italijanskim logorima i transportima koji su zatočenike odveli daleko od kuće.