Logori i deportacije 1941-1945, 2. deo: italijanski logori i putevi zatočenika izvan zemlje

Italijanska vojska koristila je internaciju civila kao sredstvo okupacione represije. Hapšenja i odvođenje stanovništva pratili su borbu protiv partizanskog pokreta, ali su zahvatali i ljude koji nisu bili borci. U okupiranoj Ljubljanskoj pokrajini racije i zatvaranje grada bodljikavom žicom olakšali su masovna privođenja. Naredbe generala Marija Roate povezivale su vojno delovanje sa prisilnim uklanjanjem stanovništva, razaranjem naselja i pritiskom na zajednice osumnjičene da podržavaju otpor.

Gonars, u severoistočnoj Italiji, podignut je 1941, a od proleća 1942. primao je slovenačke civile. Ubrzo su barake postale prenatrpane. Zatočenici su premeštani između Gonarsa i drugih italijanskih logora, među kojima su bili Monigo, Kjezanova i Reniči. Takva prebacivanja razdvajala su porodice i otežavala dostavljanje pomoći. Zatočenici su organizovali i bekstva, pokušavajući da izađu iz logora i vrate se na teritoriju sa koje su odvedeni.

U Kamporu na ostrvu Rabu italijanska Druga armija otvorila je logor u julu 1942. Dovođeni su pre svega slovenački i hrvatski civili, uključujući žene, decu i stare. Mnogi su smešteni pod šatore koji nisu pružali dovoljnu zaštitu od kiše i hladnoće. Nedostatak hrane, vode i higijenskih uslova ubrzao je širenje bolesti. Zatočenje na jadranskom ostrvu za ove ljude nije značilo blag režim niti bezbedno sklanjanje od rata.

Jesenje nevreme dodatno je pogoršalo položaj zatočenika. Poplava je zahvatila šatorski prostor, dok su pothranjeni ljudi već teško podnosili svakodnevne uslove. Među najugroženijima bila su deca i stariji. Deo žena, dece i teško iscrpljenih zatočenika prebačen je sa Raba u druge logore. Time su veze između ostrva i italijanskog kopna postale deo iste istorije zatočenja, a ne dve odvojene priče o nepovezanim ustanovama.

U Gonars su tokom zime 1942/1943. pristizali i ljudi premešteni sa Raba. Osoblje i zatočenici koji su pokušavali da pomognu suočavali su se sa posledicama već pretrpljene gladi i bolesti. Smrti posle transporta zato se ne mogu razumeti samo iz uslova na poslednjem odredištu. Iscrpljivanje je trajalo tokom celog puta. Premeštenim zatočenicima i dalje su bili potrebni hrana, nega i lečenje.

Posle rata na Rabu je uređeno memorijalno groblje prema projektu slovenačkog arhitekte Edvarda Ravnikara. Njegova uloga je da sačuva mesto sahrane i imena ljudi umrlih u zatočenju. Poseta današnjem spomen-kompleksu zato zahteva razlikovanje dva prostora: nekadašnjeg logora, u kojem su ljudi živeli pod stražom, i groblja, koje čuva njihove posmrtne ostatke. Memorijalna obeležja na Rabu i u Gonarsu povezuju današnja mesta sećanja sa nekadašnjim putevima zatočenika.

Položaj jevrejskih izbeglica pod italijanskom kontrolom razlikovao se od položaja mnogih slovenačkih i hrvatskih interniraca. Italijanski vojni i civilni organi u delu okupirane Hrvatske odbijali su zahteve da Jevreje predaju nemačkim i ustaškim vlastima. U tome su učestvovale i jevrejske zajednice i mreže pomoći. Takvo postupanje omogućilo je spasavanje ljudi kojima bi predaja donela neposrednu smrtnu opasnost, ali nije značilo ukidanje italijanske okupacije ili slobodu kretanja za izbeglice.

Jevrejski zatočenici dovedeni su na Rab 1943. i smešteni u odvojeni deo. Imali su povoljnije uslove smeštaja i mogućnost unutrašnjeg organizovanja, uključujući lekarsku pomoć i nastavu. Razlika je bila velika u odnosu na šatorski logor za slovenačke i hrvatske civile. Isti naziv mesta zato ne znači da su svi zatočenici prošli kroz isti režim. Odvojene grupe i vreme dolaska moraju ostati vidljivi kada se govori o Rabu.

Odbijanje predaje Jevreja treba posmatrati zajedno sa represijom koju je italijanska vojska sprovodila nad drugim stanovništvom. Za jevrejsku porodicu italijanska zona mogla je da bude utočište od ustaškog ubijanja; za porodicu odvedenu iz spaljenog sela italijanska internacija značila je gubitak doma, glad i smrt najbližih. Obe sudbine pripadale su istoj okupiranoj zemlji i istom ratu.

Objavljivanje italijanskog primirja 8. septembra 1943. otvorilo je mogućnost oslobađanja iz logora. Na Rabu su zatočenici organizovali izlazak i oružano povezivanje sa partizanskim pokretom. Formirana je Rapska brigada, čiji su pripadnici nastavili borbu na kopnu. Rasulo dotadašnje vlasti nije samo po sebi obezbedilo siguran put: trebalo je pronaći plovila, prevoz, smeštaj i veze sa oslobođenom teritorijom.

Mnogi jevrejski zatočenici uspeli su da pređu na kopno; deo je stupio u partizanske jedinice, dok su drugi zaštitu tražili među civilima. Ljudi koji su ostali na ostrvu bili su izloženi novoj opasnosti po dolasku nemačkih snaga. Među njima su bili i oni koji su kasnije deportovani u Aušvic. Oslobođenje logora i trajna bezbednost zatočenika nisu nastupili u istom trenutku. Put ka slobodi zavisio je od zdravlja, prevoza i mogućnosti da se izbegne novo hapšenje.

U delovima Makedonije pod bugarskom okupacionom upravom hapšenje jevrejskih zajednica sprovedeno je 11. marta 1943. Jevreji iz Skoplja, Bitolja i Štipa sabrani su u skopskom duvanskom monopolu. Porodice su odvojene od svojih domova pre nego što su saznale krajnje odredište. Bugarske vlasti organizovale su privođenje i predaju, a nemački aparat sproveo transport ka centru za ubijanje. Tako su se lokalna policijska akcija i evropski sistem deportacija spojili u istom događaju.

Iz Skoplja su između 22. i 29. marta 1943. krenula tri transporta za Treblinku. Železnički dokument u galeriji pripada tom administrativnom tragu: iza broja voza, polazne stanice i odredišta nalazile su se porodice. Sačuvan papir ne prenosi sve što su ljudi doživeli, ali pokazuje da prevoz nije bio stihijsko ratno pomeranje stanovništva. Bio je organizovana deportacija u okviru uništenja jevrejskih zajednica.

Treblinka II bila je nemački centar za masovno ubijanje u okupiranoj Poljskoj. Većina deportovanih ubijana je ubrzo po dolasku. Taj centar treba razlikovati od obližnjeg radnog logora Treblinka I, sa zasebnom upravom i namenom. Za porodice odvedene iz Makedonije oznaka Treblinka zato ne označava samo udaljeni logor u kojem su čekale završetak rata, već mesto u kojem je njihov put nasilno okončan.

U Bačkoj, koju je Mađarska anektirala 1941, progon je dobio novu fazu posle nemačke okupacije Mađarske 19. marta 1944. Antijevrejske mere i nasilje postojali su i ranije, ali su sada nemački i mađarski organi pristupili masovnoj koncentraciji i deportaciji jevrejskog stanovništva. Administracija, žandarmerija i železnica učestvovale su u brzom sprovođenju odluka. Ratna godina 1944. zato je za ove zajednice donela masovno uništenje u trenutku kada se nemački poraz već približavao.

U Novom Sadu hapšenja su sprovođena od 26. do 28. aprila 1944. Sinagoga je pretvorena u mesto sabiranja, odakle su ljudi upućivani prema logorima i sabiralištima u Bačkoj Topoli, Subotici i Baji. Odatle su transporti nastavljali dalje, uglavnom ka Aušvicu. Versko i zajedničko središte grada tako je postalo prinudna polazna stanica. Članovi porodice koji su zajedno ušli u transport nisu imali garanciju da će ostati zajedno po dolasku.

Drugačiji, takođe smrtonosan put vodio je jugoslovenske zatočenike u okupiranu Norvešku. Prve velike grupe stigle su 1942. Među njima je bilo mnogo Srba, civila i ljudi povezanih sa otporom. Upućivani su na izgradnju puteva i druge teške radove. Logori poput Bejsfjorda, Botna i Karasjoka povezivali su ratne potrebe nemačke okupacione vlasti sa prinudnim radom ljudi dopremljenih iz jugoistočne Evrope.

U Karasjoku su zatočenici gradili put prema finskoj granici. Čuvali su ih nemački pripadnici SS-a i norveški saradnici okupatora iz organizacije Hird. Težak rad, nedovoljna ishrana, nasilje i hladnoća brzo su iscrpljivali ljude. Naknadno prikupljeni iskazi preživelih, među njima Milorada Tasića, omogućili su da se rekonstruišu događaji na radilištu i postupanje čuvara. Sećanje na njih ostalo je povezano sa lokalnim mestima stradanja i grobljima.

Tokom 1943. upravu nad preostalim jugoslovenskim zatočenicima u Norveškoj preuzela je nemačka vojska, a njihov položaj približen je statusu ratnih zarobljenika. Uslovi su se poboljšali, ali prethodno nasilje nije moglo biti poništeno. Neki zatočenici pokušavali su da pobegnu prema neutralnoj Švedskoj, često uz pomoć lokalnog stanovništva. Norveško iskustvo zato obuhvata i saradnju sa okupatorom i pomoć progonjenima, sa odgovornošću konkretnih ljudi i ustanova.

Jugoslovenski zatočenici nalazili su se i u mreži koncentracionih logora i njihovih radnih podružnica u Rajhu. Na Ljubelju, u sistemu Mauthauzena, od 1943. radili su na probijanju drumskog tunela kroz planinu. Severno i južno radilište povezivala je ista prinuda. SS je obezbeđivao zatočeničku radnu snagu, a iscrpljeni i bolesni ljudi mogli su biti vraćeni u glavni logor. Naziv velikog logora na kartonu zato ponekad prikriva svakodnevicu udaljenog gradilišta.

Približavanje savezničkih snaga donosilo je nova premeštanja. Severno logorsko mesto na Ljubelju zatvoreno je u aprilu 1945, a zatočenici su prebačeni na južnu stranu. Za ljude koji su godinama bili seljeni iz jednog mesta u drugo, poslednji transport mogao je da bude jednako opasan kao prethodni. Rat se završavao, ali su zatočenici još bili pod stražom, zavisni od naredbi uprave i sposobnosti da izdrže put.

U Aušvicu su nemačke vlasti sredinom januara 1945. pokrenule evakuaciju velikog broja zatočenika. Ljudi su odvođeni na marševe smrti i u druge logore, dok su u kompleksu ostali mnogi bolesni i iscrpljeni. Crvena armija oslobodila je Aušvic 27. januara 1945. Taj datum odnosi se na ljude zatečene u oslobođenom kompleksu; oni koji su ranije odvedeni nastavljali su zatočenje na drugim mestima.

U Mauthauzen su 5. maja 1945. stigli američki vojnici. Oslobođenje je prekinulo vlast SS-a, ali nije odmah zaustavilo umiranje. Teško bolesnim ljudima bili su potrebni lečenje, hrana prilagođena iscrpljenom organizmu i vreme za oporavak. Preživeli su pomagali jedni drugima i čuvali dokumenta. Sačuvane evidencije postale su važne i za buduća suđenja i za porodice koje nisu znale gde su njihovi najbliži završili.

Zatočeničke organizacije učestvovale su u uspostavljanju reda i pomoći posle odlaska SS-a. Čuvanje evidencija i prepoznavanje mrtvih išli su uporedo sa traženjem hrane i bolničkog smeštaja. U logoru su ostajali ljudi različitih jezika i zemalja porekla, bez mogućnosti da odmah krenu kući. Za njih je dolazak savezničkih vojnika značio prekid neposredne vlasti čuvara, dok su neizvesnost o porodici i posledice dugotrajnog zatočenja ostajale deo svakodnevice.

Povratak je zahtevao organizovanje prevoza i utvrđivanje identiteta raseljenih ljudi. U prihvatnim centrima popunjavani su obrasci o mestu rođenja, državljanstvu, ranijem zatočenju i željenom odredištu. Pojedinac je mogao da bude upisan na više jezika i sa različitim oblikom prezimena. Ti administrativni detalji danas pomažu povezivanju logorskog broja sa osobom koja je imala porodicu, zanimanje i adresu pre hapšenja.

Posebno težak zadatak bilo je pronalaženje roditelja i rođaka dece. Mala deca nisu uvek znala puno ime ili mesto porekla, a rat ih je mogao odvojiti od svih koji bi te podatke potvrdili. Posleratne službe beležile su dostupne tragove, povezivale upite i tražile rodbinu. Identifikacija zato nije bila samo završni administrativni posao: mogla je da odredi kome će dete biti vraćeno i da li će ponovo saznati svoju porodičnu istoriju.

Potraga za nestalima nastavljena je decenijama posle rata. Transportni spiskovi, logorski kartoni, posleratne registracije i svedočanstva preživelih čuvaju različite delove istog puta. Nepostojanje imena u jednoj zbirci ne dokazuje da osoba nije bila zatočena. Dokumenta su uništavana, ljudi nisu svuda registrovani, a ime je moglo biti pogrešno zapisano. Zato se sudbina pojedinca utvrđuje povezivanjem tragova, uz poštovanje onoga što ostaje nepoznato.