Ratovi i bitke
Balkanski ratovi, 1. članak
Prvi balkanski rat
Balkanski savez · pohod · LondonU jesen 1912. godine srpska vojska krenula je prema oblastima koje su još bile pod osmanskom vlašću. Za nekoliko nedelja niz pobeda od Kumanova do Bitolja otvorio je put promeni granica. Ipak, rat nije završen poslednjim jurišem: opsade su trajale, vojska se snabdevala preko sve dužih puteva, a o delu dobitaka odlučivalo se za pregovaračkim stolom.
Pratimo kako je nastao Balkanski savez, šta je Srbija pripremila pre polaska i kako su se povezivali različiti pravci pohoda. Zatim dolazimo do pomoći saveznicima i Londonskog mira, uz ljude koji su cenu rata nosili na frontu, u bolnicama i kod kuće.
Pobede su počele pre prvog juriša
Vojnik je na granicu morao stići obučen, naoružan i sa jedinicom koja zna svoj zadatak. Iza pohoda stajali su planovi prevoza, magacini, bolnice i godine pripreme. Rat ih je proverio na zemljanim putevima i bojištima, dok je savez omogućio da više balkanskih vojski istovremeno pritisne Osmansko carstvo.
Zašto je došlo do rata
Početkom XX veka Osmansko carstvo i dalje je držalo veliki deo Balkana. U Srbiji su oslobođenje sunarodnika, pristup istorijskim i kulturnim središtima i proširenje države bili povezani ciljevi. Vlast nad tim oblastima nije se mogla promeniti samo željom jedne male države: prepreku su činile osmanske snage, ali i interesi velikih sila.
Mladoturska revolucija 1908. probudila je nadu da će reforme popraviti položaj stanovništva. Te nade nisu uklonile nacionalne sukobe i nezadovoljstvo upravom. Albanski ustanci i rat Italije protiv Osmanskog carstva dodatno su pokazali koliko je država opterećena na različitim stranama.
Za Beograd je izlaz prema moru imao i privredni smisao. Srbija je tražila trgovinske puteve koji je ne bi činili zavisnom od jednog suseda. Zato su pitanja Kosova, Makedonije i Jadrana u ratnim ciljevima stajala jedno uz drugo, iako se nisu mogla rešiti istom vojnom operacijom.
U tom prostoru živelo je stanovništvo različitih jezika i vera. Srpski nacionalni program objašnjava zašto je rat u Srbiji dočekan kao oslobodilački, ali njegov stvarni tok treba pratiti kroz odluke, borbe i posledice za ljude, bez pretvaranja čitavih zajednica u jednog junaka ili protivnika.
Savez država sa zajedničkim protivnikom
Milovan Milovanović imao je važnu ulogu u sklapanju srpsko-bugarskog saveza. Ugovor je potpisan 13. marta 1912., odnosno 29. februara po tadašnjem srpskom kalendaru. Vojni sporazumi trebalo je da odrede kako će se savezničke snage pomagati i gde će delovati.
Srbija, Bugarska, Grčka i Crna Gora povezale su se nizom sporazuma u Balkanski savez. Zajednički protivnik omogućio je saradnju zemalja koje su ranije imale sukobljene interese. Ruska diplomatija podržavala je približavanje, dok su velike sile nastojale da rat spreče ili ograniče njegove posledice.
Srpsko-bugarski dogovor predvideo je i postupak za rešavanje dela teritorijalnih sporova, uz arbitražu ruskog cara. Time je pitanje buduće podele odloženo, a ne potpuno zaključeno. Saveznici su mogli da se slože da potisnu Osmansko carstvo i da ipak različito zamišljaju granice posle pobede.
Srpska glavnina delovala je na vardarskom pravcu, bugarska glavnina u Trakiji, grčka vojska prema južnoj Makedoniji i Epiru, a crnogorska prema severnoj Albaniji i susednim oblastima. To nisu bile četiri vojske okupljene na jednom bojištu.
Kako se vojska pripremala za pohod
Radomir Putnik i njegovi saradnici pripremali su mobilizaciju i koncentraciju snaga. Živojin Mišić u svojim uspomenama opisuje posao koji je prethodio polasku: raspored železničkog prevoza, marševe, bolnice i skladišta, kao i razdvajanje vojišnog prostora od pozadine.
Mobilizacija je objavljena 30. septembra 1912., odnosno 17. septembra po starom kalendaru. Rezervisti su stizali na zborna mesta, jedinice preuzimale opremu, a vozovi i zaprege uključivani u ratni raspored. Veliki odziv nije značio da se svaka potreba može odmah namiriti.
| Armija | Komandant | Početni pravac |
|---|---|---|
| Prva | Prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević | Od Vranja prema Kumanovu i Skoplju |
| Druga | General Stepa Stepanović | Saveznički istočni pravac iz rejona Ćustendila |
| Treća | General Božidar Janković | Prema Kosovu, zatim povezivanje sa ostalim snagama |
Uz armije su delovali i pomoćni sastavi, među njima Ibarska vojska i Javorske trupe. Prestolonaslednik Aleksandar nije sam vodio sve poslove Prve armije: njen načelnik štaba bio je Petar Bojović. Vrhovno komandovanje i rad armijskih štabova činili su različite nivoe iste organizacije.
Od Kumanova do Bitolja
Crna Gora je 8. oktobra 1912. prva objavila rat. Srbija i ostali saveznici uključili su se sredinom meseca. Na srpsko-osmanskoj granici sukobi su počeli i pre nego što su glavne operacije razvijene punom snagom.
Srpska komanda očekivala je odlučujući sudar na Ovčem polju. Osmanska Vardarska armija pod Zeki-pašom krenula je napred i do velike bitke došlo je ranije, kod Kumanova, 23. i 24. oktobra. Uspela odbrana prvog dana i srpski napad drugog doneli su pobedu koja je otvorila put prema Skoplju.
Osmanska vojska, međutim, nije nestala sa ratišta. Povlačila se prema jugu i pokušavala da zadrži srpsko napredovanje na pogodnim položajima. Borbe kod Prilepa i Alinaca bile su deo tog nastavka, a završni veliki sudar na glavnom srpskom pravcu odigrao se kod Bitolja u novembru 1912.
Treća armija i drugi srpski sastavi imali su svoje zadatke na Kosovu, u Sandžaku i dalje prema Albaniji. Zato niz gradova na vremenskoj liniji ne treba čitati kao marš iste jedinice. Istovremeno se odvijalo više operacija, uz različite puteve, zapovednike i teškoće.
Opanci, municija i sanitetska pomoć
Mišić se sećao razgovora sa ministrom finansija Lazom Pačuom o novcu potrebnom za rat. Procene se nisu odnosile samo na puške i topove. Vojsku je trebalo hraniti, prevoziti i lečiti, a troškovi su rasli sa trajanjem pohoda.
Posebno je upozoravao na potrebu nabavke velikog broja opanaka. U njegovom opisu prolećni izveštaji o bosim vojnicima potvrđuju koliko brzo obuća strada na dugom maršu. Taj detalj objašnjava rat bolje od slike kolone koja neprestano napreduje bez zastajanja.
Srpski pešaci prvog poziva nosili su sivo-maslinastu uniformu uvedenu propisom iz 1908. godine, šajkaču i kožnu opremu. Opremljenost drugih poziva nije bila potpuno jednaka. Na fotografijama istog rata zato se mogu videti i stariji delovi odeće; takva razlika nije dokaz da svi snimci pripadaju drugoj godini.
Ranjenike je trebalo izvući sa položaja i dopremiti do previjališta i bolnica. Sanitet se suočavao i sa bolestima, iscrpljenošću i uslovima u kojima je teško održavati higijenu. Za porodicu vojnika pobeda je mogla stići zajedno sa vešću o ranjavanju ili gubitku.
Kako čitamo Mišićeva sećanja?
Mišićev izvorni tekst koristimo kao svedočanstvo učesnika o pripremama i radu komande. Njegove procene i razgovore pripisujemo njemu. Priređivačke beleške u kasnijem izdanju nisu njegove reči i ne predstavljaju se kao njegovo neposredno sećanje.
Srpske jedinice u pomoći saveznicima
Posle uspeha na vardarskom ratištu deo srpskih snaga upućen je u pomoć saveznicima. Stepa Stepanović vodio je Drugu armiju u operaciji kod Jedrena. Dve srpske divizije i artiljerija učestvovale su u dugoj opsadi zajedno sa bugarskom vojskom.
Opsada je tražila drukčiji ritam od pohoda. Utvrđenja je trebalo izviđati, položaje držati tokom zime, dopremati granate i povezivati napade različitih sastava. Pad Jedrena u martu 1913. bio je saveznički uspeh, u kojem srpski doprinos treba jasno pokazati bez pripisivanja celog poduhvata samo jednoj vojsci.
Srpska vojska pomagala je i Crnoj Gori kod Skadra. Vojni napori tamo nisu značili da će grad po završetku rata ostati Crnoj Gori. Velike sile su pitanje Skadra povezivale sa stvaranjem albanske države, pa je vojna odluka bila praćena diplomatskim pritiskom.
Londonski mir i granice pobede
Pod savezničkim pritiskom Osmansko carstvo prihvatilo je primirje, ali su pregovori i borbe imali nastavak. Rat se zato protegao iz 1912. u 1913. godinu. Tek 30. maja 1913. potpisan je Londonski mirovni ugovor.
Osmansko carstvo odreklo se teritorija na evropskom kopnu zapadno od linije Enos–Midija, uz posebno rešavanje Albanije. Srbija nije dobila željeni izlaz na Jadran. Stvaranje albanske države i odluke velikih sila ograničili su ono što je mogla da zadrži posle pohoda.
Mir sa dotadašnjim protivnikom nije odredio potpunu podelu teritorija među saveznicima. Srbija je tražila promenu ranijeg dogovora sa Bugarskom, a sporna pitanja u Makedoniji postala su sve oštrija. To je već početak naredne priče, o raspadu saveza i Drugom balkanskom ratu.
Londonski mir zatvorio je Prvi balkanski rat sa Osmanskim carstvom. Bukureštanski mir iz avgusta 1913. dolazi posle novog rata i uređuje odnose među balkanskim protivnicima. Ne treba njihove odluke spojiti u jedan događaj.
Pohod je promenio državu i život njenih ljudi
Prvi balkanski rat doneo je Srbiji velike vojne uspehe i proširenje, ali i obavezu da u novim oblastima uspostavi upravu, saobraćaj i svakodnevne službe. Vojnici su iza sebe imali mesece pohoda, porodice odsustvo najbližih, a savez koji je omogućio pobedu već je ulazio u krizu oko njene podele.
🎬 Video preporuka: Srpske Bitke
Film sa kanala Srpske Bitke podrobnije prati Kumanovsku bitku, jednu od ključnih operacija ovog rata. Ne predstavlja pregled svih ratišta.
U našem serijalu: Prethodna epoha: Slivnica 1885. · Svi ratovi i bitke
Izvori i čitanje: Vladimir Ćorović, Istorija srpskog naroda: Balkanski ratovi; Živojin Mišić, Moje uspomene: pripreme za rat 1912. i rat protiv Osmanskog carstva; izvorni tekst odvojen od beležaka; Savo Skoko, Balkanski ratovi, Srpska enciklopedija: provera mirovnih ugovora i opšte hronologije; Dušan Babac, Uniforma srpske vojske, Odbrana, specijalni prilog 113, 2014: propis 1908 i oprema pešadije. Prikazi su istorijske fotografije sa navedenim izvorima. Video: Srpske Bitke: KUMANOVSKA BITKA 1912. | Animirani Dokumentarni Film.
Izvori prikaza: Naslovni prikaz; Sanitet (Maks Blaško, CC BY-SA 4.0); Prateća fotografija.
