Bitka na Drini 1914: Mačkov kamen i borbe za zapadnu Srbiju

Posle poraza na Ceru Oskar Poćorek ponovo je pripremao balkansku austrougarsku vojsku za pohod na Srbiju. Peta armija generala Franka trebalo je da pređe donju Drinu i Savu i prodre u Mačvu. Šesta armija polazila je preko Drine između Zvornika i Drinjače. Cilj je bio ovladavanje grebenima Gučeva, Boranje, Jagodnje i Sokolske planine, a zatim prodor prema Valjevu i obuhvat srpskih snaga.

Po Giniću, na području tih operacija austrougarska strana raspolagala je sa oko 215.000 vojnika, 500 topova i 400 mitraljeza. Nasuprot njoj bilo je oko 200.000 srpskih vojnika, 306 topova i 114 mitraljeza. Veća artiljerijska i mitraljeska snaga napadača posebno će se osećati kada se borba prenese na utvrđene visove. Brojne jedinice bile su raspoređene duž reka i na više planinskih pravaca.

Srpska Druga armija Stepe Stepanovića branila je prostor od ušća Drine do Lešnice, a Treća armija Pavla Jurišića Šturma od Lešnice prema Ljuboviji. Vrhovnom komandom rukovodio je načelnik Štaba vojvoda Radomir Putnik. Prva armija Petra Bojovića bila je na drugom zadatku: početkom septembra prešla je Savu i počela dejstva u Sremu, uz nastojanje da se deo austrougarskih snaga veže na tom frontu.

Srpska ofanziva u Sremu počela je 6. septembra. Kod Čevrntije delovi Timočke divizije I poziva prešli su reku, ali nedovršen most i protivnapad austrougarske 29. divizije doveli su do teških gubitaka. Dok su druge snage Prve armije napredovale u Sremu, na zapadnoj granici počinjala je nova opasnost.

8. septembra 1914. austrougarske armije započele su drugu ofanzivu. Uprkos otporu Treće armije, za dva dana ovladale su važnim delovima planinskog venca i otvorile put prema unutrašnjosti. Prema Bjelajcu, Vrhovna komanda zato je prekinula operacije u Sremu i prebacila snage na ugroženi front. Bojovićev štab stigao je u Pecku da vodi dejstva na Sokolskoj planini. Prva armija sada je morala da zaustavi prodor i pripremi protivnapad u zapadnoj Srbiji.

Dolazak Prve armije promenio je raspored snaga na planinskom frontu. U narednim danima srpske jedinice uspele su da vrate veliki deo izgubljene grede. Do 19. septembra snage sa Sokolske planine potisnule su protivnika prema Drini. Na Mačkovom kamenu, uzvišenju na Jagodnji, austrougarske jedinice još su pružale otpor. To mesto ostalo je prepreka srpskom napredovanju.

U napadu su važnu ulogu imale Dunavska divizija I i Dunavska divizija II poziva. Po Bjelajcu, dve dunavske divizije posle jednog dana borbe osvojile su i Mačkov kamen. Austrougarska komanda prikupila je pet brigada i uputila ih prema srpskim pukovima. Usledile su nove borbe na Mačkovom kamenu i Košutnjoj stopi. Protivnik je povratio deo izgubljenog položaja, a srpske jedinice pokušavale su da ga ponovo potisnu.

Ginić opisuje da je nastavak srpskog napredovanja posle osvajanja visova zaustavila noć i gusta magla. Neprijateljski udar potisnuo je 9. puk Dunavske divizije II poziva i ponovo ugrozio Mačkov kamen. Pristigla srpska rezerva, uz podršku artiljerije, povratila je položaj. To je omogućilo novi predah, ali protivnik je ostao dovoljno blizu da pripremi sledeći napad.

Uska kosa prema Košutnjoj stopi otežavala je razvijanje srpskih snaga. Vrhovna komanda zato je Dunavsku diviziju II poziva uputila preko Krupnja prema toj tački, dok je na Mačkovom kamenu ostala Dunavska divizija I poziva. Njom je komandovao Milivoje Anđelković. Kada je 22. septembra postalo jasno da se položaj više ne može održati, naredio je odstupanje na liniju Kuline, Miletina i Bobija.

Sačuvana prepiska komandanta puka sa mladim poručnikom, komandirom čete, govori o stanju prve linije. Iz komande je tražena odbrana po svaku cenu. Odgovori su saopštavali da su skoro svi poginuli i da položaj više nema ko da brani. Poslednja poruka glasila je: „Sine, moli te tata, izdrži još malo!” Iza zapovesti da se izdrži stajala je četa kojoj je ponestajalo ljudi.

Krajem 22. septembra srpska vojska dobila je naređenje za povlačenje. Mačkov kamen više nije mogao da se brani raspoloživim snagama. Dunavska divizija I poziva u širem bilansu borbi 18–23. septembra imala je 5.772 borca izbačena iz stroja, po Giniću. Bjelajac među njima daje 118 oficira. Gubitak starešina pogodio je i neposredno vođenje jedinica koje su danima napadale i ponovo organizovale odbranu na osvojenom prostoru.

Na poprištu Mačkovog kamena austrougarske snage zatekle su oko 1.200 svojih i oko 800 mrtvih srpskih vojnika. Srpske divizije napustile su uzvišenje, ali su borbe teško iscrpele i napadača. Austrougarska vojska nije odmah nastavila duboki prodor prema Valjevu. Drinski front ušao je u novu fazu, u kojoj će se položaji dugo održavati rovovima i svakodnevnim borbama.

Na Gučevo je kao pojačanje Trećoj armiji upućena Kombinovana divizija, koja se već borila na Ceru. Protivnapadi su doveli srpske jedinice na nove linije, ali je deo grebena i dalje držao protivnik. Branitelji su se ukopavali na istočnim padinama, kod Eminovih voda i drugih tačaka sa kojih su pokušavali da spreče dalji prodor.

Po Bjelajcu, utvrđeni front na Gučevu protezao se 17 kilometara, a srpska vojska ostala je u toj borbi 55 dana. Na delu fronta od desetak kilometara ratovalo je oko 60.000 vojnika, sa približno dvostruko više austrougarskih nego srpskih. Razdaljina između rovova nije svuda bila ista: ponegde je iznosila 50 metara, a na najbližim mestima svega sedam.

Srpski rovovi približavani su protivničkim da bi se smanjila nadmoć napadačeve artiljerije. Kada su linije bile vrlo blizu, granata je mogla da ugrozi i austrougarske vojnike. Kod Eminovih voda noću se kopalo prema neprijatelju, dok je na istaknutim delovima grebena ostajalo teže skloniti se od vatre. Borba je zahtevala i osvajanje nekoliko metara zemlje i očuvanje veze sa pozadinom.

Na koti 708 osmatrači su ostajali u prednjem rovu, a deo ljudi u zaklonima. Ginić opisuje da su osmatrači trzajem žice ili kanapa davali znak kada se pojavi neprijatelj. Na taj znak vojnici su izlazili da zauzmu rovove i odbiju juriš. U bliskoj borbi koristili su bajonete i ručne bombe. Kopani su i tuneli ispod neprijateljskih položaja, sa minama koje su trebale da ih razore.

Održavanje takve linije zahtevalo je vezu i dotur pod vatrom. Komora se prema gučevskim položajima kretala jarugama i noću, jer je protivnik sa grebena video blisku pozadinu. Za noćne poruke sa Eminovih voda major Milan Pribićević upotrebio je limene sanduke sa krupno ispisanim rečima i svećom. Podignuti na motci i okrenuti pozadini, javljali su da neprijatelj napada ili da je nestalo municije. Iz pozadine se tim putem nije odgovaralo, da poruku ne bi pročitao i protivnik.

Istovremeno se u Mačvi i Parašnici borila Druga armija. Bataljoni 16. puka „Car Nikola II” Moravske divizije I poziva držali su delove rečne granice i položaje na odseku Rača–Đumruk. Tu su srpske i austrougarske linije bile razdvojene većim rastojanjem nego na najbližim gučevskim odsecima, pa je protivnička artiljerija mogla precizno da priprema pešadijske napade.

Po Dinčiću, austrougarski pešaci prilazili su noseći vreće sa peskom. Pod vatrom bi zastali, postavili ih ispred sebe i gađali srpske položaje, zatim nastavljali prema žičanim preprekama. Srpski vojnici koristili su i lažnog osmatrača, odelo napunjeno slamom postavljeno na drvo. Dok bi protivnik gađao taj cilj, stvarni rovovi su popravljani. Tako se i na ravničarskom frontu svakodnevna borba vodila za zaklon, vreme i mogućnost da jedinica ostane na položaju.

Posle septembarskih borbi front se stabilizovao. Prema Bjelajcu, austrougarske jedinice iscrpljene na Mačkovom kamenu narednih približno pedeset dana nisu mogle da nastave napredovanje na tom pravcu. Zastoj nije doneo prekid rata: u Mačvi i na grebenima nastavili su se napadi, artiljerijska vatra i trošenje zaliha. Oskudica artiljerijske municije sve teže se odražavala na srpsku odbranu.

Od 27. oktobra pojačan je pritisak na Parašnicu. Po Dinčiću, nedostatak municije i opasnost da bataljoni budu opkoljeni primorali su 16. puk na povlačenje prema Crnoj Bari. U Drinskoj bici taj puk imao je 193 poginula, 1.093 ranjena, 70 kontuzovanih i 425 nestalih, ukupno 1.781 izbačenog iz stroja. Na novi položaj dolazila je jedinica znatno oslabljena višenedeljnim borbama.

6. novembra austrougarske snage izvele su snažan napad na Gučevo. Udar na kotu 708 ugrozio je vezu sa Eminovim vodama i ostalim položajima. Posle dugog držanja bliskih rovova odbrana je probijena, a Kombinovana divizija morala je da odstupi. Pad jednog važnog dela grebena povukao je za sobom napuštanje susednih tačaka koje više nisu mogle da ostanu u dotadašnjem rasporedu.

Borbe na Drini završavale su se povlačenjem prema Valjevu, Kolubari i Ljigu. Srpske jedinice prikupljale su se na novoj odbrambenoj liniji; do 17. novembra zauzele su položaje duž Kolubare i Ljiga i prema planinskom zaleđu. Protivničke armije nisu bile uništene, a srpska vojska u nastavak rata ulazila je sa gubicima, umorom i teškoćama u snabdevanju. Mačkov kamen i Gučevo bili su napušteni.

Posmrtni ostaci srpskih i austrougarskih vojnika sa Mačkovog kamena čuvaju se u spomen-kosturnici crkve u Krupnju. Gučevske rovove posle bitke obišao je američki novinar Džon Rid i opisao mrtve između dve bliske linije. Njegovo kasnije svedočanstvo zadržalo je sliku bojišta i kada se front već pomerio. Gubici su ostali u jedinicama i na mestima borbe, dok se preživela vojska spremala za odbranu nove linije.