Sremski front 1944-1945: zima u rovovima i aprilski proboj

Posle oslobođenja Beograda 20. oktobra 1944. jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije nastavile su prema zapadu. Zemunski i sremski putevi vodili su dalje od grada u kome se upravo završila velika operacija. Međutim, nemačka vojska još je držala zapadni Srem, a njene jedinice iz drugih delova Balkana povlačile su se kroz Bosnu. Na prilazima Savi i komunikacijama prema Vinkovcima ukrštali su se pravci tog povlačenja i daljeg jugoslovenskog napredovanja.

Za nemačku Grupu armija E, koja se izvlačila iz Grčke i južnih delova Jugoslavije, vreme je bilo presudno. Posle gubitka Beograda nije mogla slobodno da koristi najkraći put preko Srbije. Kolone su morale da se probijaju preko težih bosanskih pravaca i da zatim izlaze prema Savi. Odbrana u Sremu štitila je te izlaze, železničke i drumske veze i prostor preko koga se moglo nastaviti prema Hrvatskoj, Sloveniji i Austriji. Zato se nemački otpor pojačavao kako su jugoslovenske jedinice odmicale od Beograda.

Između Dunava na severu i Save na jugu branioci su uređivali uzastopne položaje. Ravničarski prostor omogućavao je pregled i vatru na velikim daljinama, a sela, kanali i rečice postajali su oslonci odbrane. Rovovi su bili povezani saobraćajnicama, mitraljeska mesta pokrivala su prilaze, a ispred položaja postavljane su žičane prepreke i minska polja. Napadač koji bi savladao jedan deo te odbrane mogao je ubrzo da naiđe na sledeći, dok su nemačke rezerve pristizale na ugroženi pravac.

Na jugoslovenskoj strani glavni teret u Sremu nosile su divizije Prvog proleterskog korpusa, pod komandom Peka Dapčevića. U različitim fazama borile su se uz sovjetske i bugarske jedinice. Nasuprot njima nalazile su se nemačke divizije i borbene grupe, uz ustaško-domobranske snage Nezavisne Države Hrvatske. Sastav obe strane menjao se tokom meseci, pa spisak svih učesnika ne predstavlja stanje fronta jednog određenog dana.

Za partizanske jedinice ovo je zahtevalo prilagođavanje borbi velikih sastava na otvorenom zemljištu. Iskustvo pokreta, zaseda i napada na uporišta bilo je dragoceno, ali sada je trebalo uskladiti vatru artiljerije, rad inženjeraca i kretanje pešadije pred povezanom odbranom. Ni iskusni borci nisu imali jednako iskustvo u takvim uslovima. Novim borcima, koji su tek stizali u jedinice, nedostajale su i osnovne vojne veštine koje su njihovi stariji drugovi već stekli u ratu.

Oslobođeni krajevi davali su nove dobrovoljce i mobilisane ljude, posebno iz Srbije, a kasnije su pristizale i jedinice iz drugih oblasti. Brojnost vojske rasla je brže nego što su se mogli obučiti svi vojnici i starešine. Nedovoljna obučenost dela novopridošlih boraca i nedostatak komandnog kadra bili su stvarni problemi, zabeleženi i u vojnoistorijskoj literaturi. Ipak, sliku cele vojske ne bi bilo tačno svesti na jednu generaciju ili samo na beogradske đake. U istim rovovima nalazili su se veterani, radnici, seljaci i mladići sa različitim ratnim iskustvom.

Pripreme za veći napad povezale su jugoslovensku komandu sa sovjetskim Trećim ukrajinskim frontom. U Srem su stigle jedinice 68. sovjetskog korpusa, a na Dunavu je mogla da pomogne rečna flotila. Cilj je bio probiti nemačku odbranu i nastaviti prema Vukovaru i Vinkovcima. Ofanziva je počela 3. decembra 1944., artiljerijskom pripremom i napadom pešadije. Prvi udar nije doneo očekivani prodor: minska polja i vatra iz utvrđenih položaja zadržavali su napadače.

Pokušaj da se odbrana poremeti i sa reke usledio je kod Opatovca i Mohova. Desantne jedinice prebačene preko Dunava stvorile su mostobran, prostor na protivničkoj obali na kome su mogle da prihvate pojačanja i nastave borbu. Dok je deo nemačkih snaga morao da se okrene tom pravcu, nastavljeno je napredovanje sa istoka. Oslobođeni su Erdevik, Ilok i niz sremskih mesta, a početkom decembra i Šid. Borbe su se potom pomerile prema Tovarniku i položajima bližim Vinkovcima.

Novi desant kod Vukovara trebalo je da ubrza slom odbrane. U noći 7/8. decembra jugoslovenske i sovjetske jedinice iskrcale su se u neprijateljskoj pozadini, ali njihovo prisustvo na obali nije bilo dovoljno. Glavne snage nisu uspele da prodru do njih i spoje front sa mostobranom. Posle teških borbi desantne snage morale su da se povuku preko Dunava u noći 9/10. decembra. Ovaj neuspeh pokazao je koliko je opasno kada izdvojena grupa ostane bez blagovremenog dodira sa jedinicama koje joj dolaze u susret.

Napadi sredinom meseca takođe su zaustavljeni. Sovjetske pešadijske jedinice zatim su prebacivane prema Mađarskoj, a deo njihovih položaja preuzele su divizije Prve bugarske armije. Bugarska je u toj fazi rata već ratovala protiv Nemačke. Ni obnovljena ofanziva u drugoj polovini decembra nije donela konačan proboj. Bilo je osvojenih naselja i pomeranja linije, ali nemačka odbrana pred Vinkovcima ostala je povezana. Posle više napada prešlo se na aktivnu odbranu.

Prva armija NOVJ formirana je 1. januara 1945. na osnovi Prvog proleterskog korpusa. Njome je komandovao Peko Dapčević. Promena je objedinjavala sve veće snage i njihove službe, ali je nova armija gotovo odmah morala da rešava krizu na frontu. Nemačka komanda želela je da odbaci jugoslovenske jedinice od važnih komunikacija i povrati prostor izgubljen u decembru.

Napad 3. januara pogodio je položaje 21. srpske divizije u području Bosuta. Nemačke snage prodrle su prema njenoj pozadini, a povlačenje preko reke postalo je hitan zadatak. Deo boraca ostao je odsečen i zarobljen. Uvođenjem drugih divizija prodor je ograničen, ali su izgubljeni položaji oko Komletinaca, Nijemaca i Podgrađa. Posle toga pojačano je ukopavanje i uređivanje odbrane na novoj liniji.

Još teži udar počeo je 17. januara, u operaciji poznatoj kao „Zimska oluja”. Nemačke jedinice probile su front kod Sotina i nastavile prema Tovarniku. Zimski uslovi, iznenađenje i brzina prodora otežavali su prikupljanje jugoslovenskih jedinica iz zaklona i sela iza prve linije. Tovarnik je izgubljen, zatim i Šid. Prvoj armiji zapretila je opasnost da joj nemački prodor preseče veze i razdvoji snage na širem prostoru.

U borbu su uvedene rezerve i pristigla je Druga proleterska divizija. Nemačko napredovanje je zaustavljeno, a jugoslovenski protivnapad vratio je Šid i deo okolnih mesta. Pokušaji da se povrate i svi raniji položaji nisu uspeli. Do kraja januara linija se ponovo ustalila. Armija je opstala i vratila deo izgubljenog prostora, uz velike gubitke, ali se posle tih borbi morala ozbiljno posvetiti obuci, organizaciji odbrane i pripremi narednog napada.

Relativno zatišje od kraja januara omogućilo je planskiju obuku. Vežbalo se gađanje, rukovanje novim oružjem, kretanje na bojištu i komandovanje. Posebne kurseve pohađali su izviđači, vezisti, mineri, pontoniri i artiljerci. Za front koji je zavisio od prelazaka reka i savladavanja minskih prepreka te službe bile su neophodne. Starešine su morale da nauče da koriste podršku većih sastava i da održavaju vezu sa susedima, jer izolovan uspeh jedne brigade nije mogao sam da razbije čitav odbrambeni sistem.

Pauza u velikim operacijama nije značila da su borbe prestale. Patrole su izviđale protivničke položaje, izvođeni su manji napadi, popravljani rovovi i dopremana municija. U jedinicama su održavani i kursevi pismenosti, politička nastava i kulturni programi. Sremska sela služila su za smeštaj, lečenje i snabdevanje. Iza borbenog rasporeda stajao je svakodnevni rad stanovništva i vojnih službi bez koga se jedinice nisu mogle održavati mesecima na istom prostoru.

Do proleća se promenila i šira situacija. Sovjetske snage napredovale su kroz Mađarsku prema Austriji, dok se Jugoslovenska armija pripremala za nastupanje prema zapadu. Naziv Jugoslovenska armija uveden je 1. marta 1945. Aprilski plan u Sremu povezao je čeoni udar sa napadima na bokove. Severna grupa Prve armije trebalo je da probije utvrđenu zonu između Dunava i Bosuta. Druge njene snage delovale su kroz Semberiju i Posavinu, sa zadatkom da preko Save ugroze nemačku pozadinu.

Na severu je sa tim napadom trebalo povezati operacije Treće armije Koste Nađa preko Drave i Dunava. Na južnom krilu prethodne borbe oko Bijeljine, Brčkog i savskih prelaza stvarale su uslove za obuhvat. Plan je zavisio od brzine prelaska i međusobnog približavanja tih grupa. Kod Brčkog je porušeni most usporio prebacivanje, pa se raspored pokreta morao prilagođavati stvarnim mogućnostima. Prelazi i doprema sredstava određivali su kada pojedine jedinice mogu da se uključe u napad.

U noći 11/12. aprila Dunavska flotila prevezla je borce Pete srpske brigade 21. divizije prema prostoru Opatovca i Sotina. Njihov zadatak bio je da sa mostobrana ugroze bok i pozadinu odbrane. Istovremeno su jedinice na Bosutu pokušavale da savladaju rečne prepreke i prošire napad na južnom delu fronta. Ti poduhvati vezivali su nemačke snage, ali su i sami zavisili od uspeha glavnog udara koji je tek trebalo da počne.

U 4.45 časova 12. aprila počela je artiljerijska priprema, a u 5 časova glavni napad. U prvom naletu krenule su Prva proleterska, 21. srpska i 42. makedonska divizija. Napad su podržavali artiljerija, avijacija i oklopne jedinice, a u dalje borbe uvođene su nove snage. Pešadija je morala da iskoristi kratko vreme u kome je odbrana bila poremećena vatrom i da proširi prolaze pre nego što protivnik uspostavi novi otpor.

Ovog puta proboji na pojedinim odsecima povezali su se u slom glavne odbrambene zone. Jedinice su napredovale kroz Mohovo, Lovas, Tovarnik i druga mesta, a Vukovar je oslobođen 12. aprila. Borbe su se nastavile narednog dana, kada su oslobođeni Vinkovci i Županja. Zbog toga dan proboja i završetak borbi za čitavu utvrđenu zonu nisu isti trenutak. Posle višemesečnog položajnog rata vojska je prešla u brzo nastupanje, ali su se nemačke snage i dalje povlačile uz otpor.

Sremski front ostavio je veliki broj poginulih, ranjenih, nestalih i ljudi sa trajnim posledicama ratovanja. Gubici su nastajali tokom jesenjih i decembarskih napada, nemačkih januarskih prodora, borbi između velikih operacija i aprilskog proboja. Zato se zbir za čitav front ne sme pripisati jednom jutru. Među stradalima bili su novi borci i veterani, pripadnici jugoslovenskih i savezničkih jedinica, ljudi iz različitih krajeva i vojnih sastava.

U pregledu Ministarstva odbrane iz 2017. navodi se oko 14.000 poginulih boraca Jugoslovenske armije. Istoričar Nikola Tošić Malešević, oslanjajući se na raniju literaturu, prenosi raspon od 10.000 do 15.000. Ove podatke treba čitati kao procene, uz svest da nisu svi pregledi sastavljeni po istoj evidenciji i sa istim granicama obuhvata. Posebno se moraju razlikovati jugoslovenski gubici od ukupnih gubitaka zajedno sa sovjetskim, bugarskim i drugim savezničkim borcima.

Razlozi visokih gubitaka uključivali su utvrđenu nemačku odbranu, minska polja, artiljerijsku vatru, protivnapade i teškoće prilagođavanja novom načinu ratovanja. Nedovoljna priprema dela mobilisanih boraca dodatno je otežavala položaj jedinica. Postojanje vojnog razloga za držanje fronta ne uklanja pitanje kako su vođeni pojedini napadi i koliko su borci bili pripremljeni. Takva pitanja traže proveru konkretnih naredbi, stanja jedinica i toka borbe, umesto pripisivanja jednog motiva svim odlukama tokom više meseci.

Za stanovništvo Srema front je značio da se rat zadržao u naseljima i na obradivoj zemlji. Sela su menjala vojnu ulogu i ponekad stranu linije: kroz njih su prolazile trupe, u kućama su smeštani vojnici i ranjenici, a oko njih uređivani položaji. Fotografije rovova, obuke i transporta otkrivaju deo tog ratnog prostora. Kada je vojska krenula dalje, stanovništvu su ostali gubici, oštećena domaćinstva i zemljište koje je trebalo ponovo privesti životu.

Proboj je otvorio pravce kroz Slavoniju prema zapadu Jugoslavije. Nemačka odbrana izgubila je dugotrajni oslonac između Save i Dunava, a jugoslovenske armije mogle su da povežu dalje nastupanje. Pred njima su ipak ostale nove reke, odbrambene linije i borbe do maja. Memorijalni kompleks u Adaševcima kod Šida podseća na ljude koji taj nastavak nisu dočekali. Imena poginulih u memorijalu povezuju istoriju borbi sa ljudima i porodicama koje su ih izgubile.