Timočka buna 1883: razoružavanje, seljački otpor i posledice gušenja

Srbija je 1878. dobila međunarodno priznatu nezavisnost, a 1882. postala kraljevina. Za vreme Milana Obrenovića razvijane su državne ustanove i modernizovana vojska. Troškovi tih promena dolazili su u zemlji u kojoj je najveći deo stanovništva živeo od rada na selu.

U istočnoj Srbiji još su bile sveže posledice ratova iz prethodne decenije. Gubici, obnova domaćinstava i nove obaveze stvarali su nezadovoljstvo. Prigovor upravi mogao je da počne od konkretnog tereta koji seoska kuća teško podnosi, a zatim da se poveže sa širim sukobom oko vlasti.

Istoričarka Suzana Rajić prati zategnut odnos kralja i Narodne radikalne stranke. Radikali su imali snažnu podršku na selu i tražili drugačiji odnos krune i narodnog predstavništva. Kralj je želeo da zadrži odlučujući uticaj na državne poslove.

To su bile stranke i ustanove Srbije XIX veka, sa tadašnjim programima i društvenim osloncima. Ista imena u drugim epohama ne treba koristiti kao prečicu za tumačenje njihovog rada 1883.

Pred otvoreni sukob delovala je vlada Nikole Hristića. Odluke o vojsci i sprovođenju reda nailazile su na otpor stanovništva koje nije imalo poverenje u upravu. U toj napetosti naredba o predaji pušaka dobila je značenje veće od same zamene vojne opreme.

Narodna vojska počivala je na vojnoj obavezi stanovništva, uz snažnu vezu vojnika sa selom i domaćinstvom. Oružje koje su ljudi čuvali bilo je povezano sa ranijim ratovanjem i osećanjem sigurnosti. Zahtev da ga predaju naišao je na nepoverenje.

Država je istovremeno unapređivala naoružanje. Stručni prikaz Vojnog muzeja, čiju zbirku obrađuje Vuk Obradović, objašnjava prelazak sa starijeg sistema Pibodi na pušku Mauser-Milovanović M.1880, poznatu kao kokinka. Njen razvoj vezan je za majora Kostu Koku Milovanovića.

Kokinka je bila jednometna ostraguša: punila se sa zadnje strane cevi, po jednim metkom. Ne treba je poistovećivati sa kasnijim srpskim mauserkama iz balkanskih ratova ili Prvog svetskog rata. Tehničke razlike važne su i za tekst i za izgled istorijske rekonstrukcije.

Modernizacija može objasniti potrebu države da uredi oružje i službu. Ona, međutim, ne objašnjava sama zbog čega stanovništvo neku naredbu doživljava kao pretnju. Za narodne vojnike predaja puške ticala se i njihovog položaja prema upravi, koja je već bila predmet nezadovoljstva.

Otpor predaji oružja javio se u Crnoj Reci, u selima kao što su Krivi Vir, Lukovo i Jablanica. Iz sporova sa komisijama razvilo se okupljanje naoružanih ljudi, a Boljevac postao jedno od središta pobune.

Među lokalnim predvodnicima bili su sveštenici, učitelji i trgovci. Njihov ugled i veze pomagali su da se pojedinačni otpor sela poveže u širi pokret. Važnu ulogu imao je sveštenik Marinko Ivković, a sa pobunom su povezani i Milija Petrović i Dobrosav Petrović.

U Sokobanji predvodnik je bio trgovac i poslanik Ljuba Didić. Preuzeo je vlast u središtu sreza i postao predsednik privremenog izvršnog odbora. Deo narodnih vojnika držao je klisurske prilaze, gde je trebalo zaustaviti vojsku upućenu protiv bune.

U Knjaževcu važni su bili Aleksa Aca Stanojević i odbor predvođen trgovcem Gavrom Aničićem. Prikupljeni su ljudi i oružje, a lokalna uprava prešla je u ruke pobunjeničkog odbora. Zavičajni muzej Knjaževac beleži da je tamošnje narodno vojništvo imalo i dva topa.

Pobunjeni krajevi nisu delovali kao jedinstvena vojska sa pouzdanim zajedničkim zapovedništvom. Preuzimanje lokalne uprave i okupljanje ljudi bili su važni, ali nisu sami obezbeđivali zajedničko snabdevanje, odluke i spremnost za borbu.

Vlasti su uvele vanredno stanje i uputile stajaću vojsku u pobunjene krajeve. Državna strana imala je čvršću organizaciju, obučene starešine i bolje opremljene jedinice. Sukob je postao borba između pobunjenog narodnog vojništva i vojske pod kontrolom kralja i vlade.

Otpor u sokobanjskom i boljevačkom kraju nije izdržao vojni pritisak. Posle poraza ljudi su se povlačili prema Knjaževcu. Na njegovim prilazima vođen je završni otpor, koji je takođe slomljen.

Didić je pre sukoba pokušavao da razgovara o primirju. Posle poraza tražio je pomoć u Knjaževcu, a zatim pokušao da pređe u Bugarsku. Njegova putanja pokazuje kako se s padom pojedinačnih središta sužavala mogućnost da pobunjenici obnove zajednički otpor.

Predvodnici nisu imali isti položaj ni iste mogućnosti. Neki su stradali ili uhvaćeni, dok su se drugi sklonili preko granice. Pobuna nije uspela da zahvati čitavu Srbiju, pa su državne snage mogle da se usredsrede na područja otvorenog otpora.

Broj okupljenih ljudi nije sam određivao borbenu sposobnost. Odred mora da primi naređenje, stigne na položaj, ima municiju i izdrži pritisak. Kada nedostaje pouzdana veza između tih poslova, lokalni uspeh ne može lako da postane opšti vojni preokret.

Posle gušenja bune usledili su hapšenja i suđenja pred Prekim sudom u Zaječaru. Izricane su smrtne kazne i dugogodišnja robija. Kraljevica, brdo iznad grada, ostala je mesto vezano za pogubljenje predvodnika pokreta.

Ljuba Didić uhvaćen je pri pokušaju bekstva. Pred sudom nije prihvatio krivicu niti je prebacio na drugoga. Osuđen je i streljan na Kraljevici. Njegova biografija povezuje opštinsku službu, poslanički rad i neposredno vođstvo u pobuni.

Knjaževački predvodnici Gavra Aničić i Ljuba Božinović takođe su streljani. Aca Stanojević i Mihailo Veselinović osuđeni su na smrt u odsustvu, ali su izbegli u Bugarsku. Različite sudbine ne treba sabirati u jedan neodređen opis da su svi vođi poginuli.

Sa porazom se razvila i radikalna emigracija, u kojoj je važnu ulogu imao Nikola Pašić. Vođstvo stranke i lokalno vođstvo oružanog otpora nisu isto: Pašića ne treba predstavljati kao zapovednika svake borbe u Timoku.

Vojni poraz i pravosudne posledice ostavili su trag i na porodice kažnjenih ljudi. Kada se u istoriji prati samo promena vlasti, lako izmakne ono što zatvaranje, pogubljenje ili bekstvo znače za domaćinstvo koje ostaje bez svog člana.

Buna nije oborila Milana Obrenovića. Prema obradi Suzane Rajić, posle nje pooštrene su mere prema štampi i ograničeno okupljanje i udruživanje. Vlast je pokušavala da učvrsti kontrolu nad zemljom, a odnosi sa radikalima dodatno su se zaoštrili.

Pitanje odnosa krune, vlade i narodnog predstavništva ostalo je otvoreno. U narednim godinama sledile su nove krize i, 1888., novi ustav. Taj razvoj nije neposredna pobeda oružanog pokreta iz 1883, već rezultat kasnijih okolnosti i dogovora.

Zvanični pregled rada Narodne skupštine beleži skupštinske sazive i posle bune. Država je nastavila da razvija ustanove, dok su posledice sukoba opterećivale njihov rad. Vojno uspostavljen red i saglasnost stanovništva sa vlašću nisu ista stvar.

U Boljevcu je nekadašnja apsana postala Muzej Timočke bune. U stručnoj obradi Jelice Ilić prate se mesta i oblici čuvanja sećanja, uključujući zgrade povezane sa događajem. Tako se istorija vraća konkretnom prostoru u kome su ljudi živeli i delovali.

Sačuvane uspomene učesnika, muzejska građa i istorijska istraživanja ne daju isti tip saznanja. Uspomena približava pogled čoveka koji je bio deo sukoba; poređenje dokumenata pomaže da se proveri tok događaja. Timočka buna zaslužuje oba čitanja, uz jasno razlikovanje ličnog viđenja i potvrđene činjenice.